Een stap dichter bij de waarheid

Drieluik over nieuwe journalistieke benadering van het nieuws.

Vandaag het laatste deel: de journalistieke spanning tussen inhoud en snelheid.

Behalve een bestseller is ‘Het zijn net mensen’ ook een eye-opener geweest voor veel lezers en werd het in het afgelopen jaar (tot vervelens toe) besproken bij het koffiezetapparaat en in de kroeg. Nederland was in één klap talloze amateurcritici rijker, die met Luyendijks boek in de hand hun geloof in ‘de media’ hebben opgezegd.

De vele discussies die het boek teweegbracht, laten zien dat velen gevoelens van Schadenfreude lijken te hebben door dit demasqué van journalistieke pretenties. Eindelijk is er een journalist die het toegeeft: ‘ook journalisten zijn ´net mensen’.’

Misschien zegt deze ophef wel evenveel over de tijdgeest in de polder als over de stand van de journalistiek. Bas Heijne (redacteur NRC Handelsblad) stelt dat twee tegenstrijdige eisen tegenwoordig vaak tegelijkertijd worden gesteld aan de media. „Enerzijds wil men als burger korte, makkelijk te verteren stukken over Paris Hilton. Anderzijds is er de eis van nieuwsconsumenten om (á la Luyendijk) altijd juist en volledig over complexe zaken te worden geïnformeerd.” Dat roept onherroepelijk spanningen op.

Kevin Marsh, directeur van de BBC school of journalism, herkent deze spanningen wel. Hij raakte enkele jaren geleden in opspraak toen een redacteur uit het programma dat hij redigeerde, ten onrechte claimde dat de Britse regering door een leugen was overgehaald om soldaten naar Irak te sturen. „Er is voor journalisten en omroeporganisaties een constante strijd tussen snelheid en inhoud gaande. Bij de BBC kiezen we er welbewust voor níet de snelste te zijn, maar alleen iets te melden als we ergens 100 procent zeker van zijn. Alleen zo behouden we het vertrouwen van de kijker.” Dat er ineens ruimte gekomen is voor zelfkritiek onder correspondenten juicht hij toe. Marsh: „Er heeft te lang een mystiek aura rondom onze beroepsgroep gehangen. Het is goed om ruimhartig toe te geven dat wij fouten maken, als ieder ander.”

Ondanks dit begrip breekt Marsh een lans voor journalisten die vanuit een lastige situatie moeten opereren. Marsh: „Conflicten hebben in onze tijd een totaal ander karakter als enkele decennia terug. Er zijn geen duidelijke partijen, geen overzichtelijke vredesonderhandelingen en de ‘facts on the ground’ in bijvoorbeeld Darfur, zijn soms moeilijk in beeld te brengen. Door de opkomst van nieuwe nieuwsbronnen als Al Jazeera en France24 is er ook een totaal nieuw journalistiek speelveld. Je moet concurreren met zenders die een duidelijk subjectieve positie innemen. Als je dan gericht blijft op het benaderen van de waarheid en alle partijen even veel recht wil doen, dan verlies je de slag al gauw.”

Toch zijn ze er nog: jonge correspondenten die met passie berichten vanuit lastige gebieden. De pragmatisten onder hen bevestigen dat de functie van de journalist terecht aan kritiek bloot staat en aan verandering onderhevig is, maar stellen dat dit geen wezenlijke veranderingen zal opleveren voor de journalistiek. Ze accepteren de conventies en zien de problemen die Luyendijk schetst als uitdagingen.

Zo iemand is Thomas Erdbrink, correspondent voor NRC Handelsblad in Teheran. Erdbrink: „Eerst denk je. Aha het zit zo, jonge Iraniërs willen allemaal van dit regime af. Daarna blijkt dat toch ingewikkelder te liggen. Ze willen ook niet als het westen worden. En vervolgens wint een neoconservatief als Ahmadinejad de verkiezingen. Je maakt constant fouten en verkeerde inschattingen. Maar uiteindelijk kom je steeds een stap dichter bij een doorsnee van de waarheid.”

Erdbrink bestrijdt daarmee Luyendijks scepsis. „Filters, zoals hij dat noemt, zou ik eerder ‘obstakels’ noemen. Filters geven het idee dat er niets aan te doen is, maar dat klopt niet, is mijn ervaring. Obstakels zijn te nemen. Je zoekt andere ingangen, zorgt ervoor dat je niet steeds dezelfde bronnen gebruikt. Mijd de leiders, maar praat met de voetsoldaten. Vergeet de sprekers op een evenement, luister naar de bezoekers. En als je dan met verantwoordelijken praat, laat dan ook zien waar ze over praten door reportages te maken.”

Obstakels zijn te omzeilen. Subjectiviteit is te bestrijden (zie vorig stuk op 7/2). Maar hoe zit dat met de eisen die de moderne nieuwsconsument aan journalisten stelt? Mogen journalisten ook eisen stellen aan hun lezers?

Mediafilosoof Bas Könning – werkzaam als consultant bij de Publieke Omroep – verzet zich tegen misplaatst pessimisme over de vaardigheden van de consument. „Mijn dochter van twaalf is een prima journalist. Als ze een werkstuk moet maken weet ze de bronnen precies op waarde te schatten. Je moet dat als journalist niet onderschatten. Je kunt rustig een beroep doen op de creativiteit en zelfredzaamheid van mensen.” Volgens Könning is de generatie die nu opgroeit er een die te typeren valt als ‘oppervlakkig en briljant’. “Ze zijn gevoelig voor nieuws dat ze moeten analyseren en als het even kan moet het de moeite waard zijn om door te vertellen aan anderen.”

Journalist Wouter Kurpershoek (EenVandaag) is minder optimistisch. Volgens hem heeft ook de kritische burger boter op het hoofd. „Toen Felix Rottenberg jaren geleden het verdrag van Nice moest verdedigen, ging hij net als zijn collega’s naar kleine zaaltjes in het land om ‘het gewone volk’ uit te leggen waarom de PvdA dit verdrag steunde. Hij stuitte op veel weerstand. Op een avond stond er een man op die zijn afkeuring uitsprak over het akkoord. Rottenberg vroeg hem vervolgens: „Door welke bronnen hebt u zich laten informeren?” De man deed er bedremmeld het zwijgen toe en ook de vijftien anderen die al waren gaan staan gingen weer zitten. Waar het Rottenberg hier om ging was dat er wederzijdse verantwoordelijkheden zijn. De politiek moet besturen, de journalistiek moet controleren en informeren en de burger heeft de verantwoordelijkheid om zich te laten informeren. En daar ontbreekt het soms nogal aan.

Karel Smouter en Ludo Hekman reizen inmiddels met fotograaf/cameraman door Iran om verslag te doen van de aanloop naar de Iraanse Verkiezingen op 14 maart. Zij zijn te volgen: http://iran.eenvandaag.nl http://weblogiran.blogvandaag.nl .