Delicate huizen van glas

In de architectuur wordt originaliteit geprezen. Daarom valt het op als gebouwen op elkaar lijken. Over ongemakkelijke huizen van glas in het Amerikaanse Plano en Leerdam.

Er rust geen zegen op glazen huizen. Het beroemdste glazen huis van de twintigste eeuw, het Farnsworth House in Plano, Illinois uit 1951, heeft altijd een moeizaam bestaan geleid. Dat begon al met de oplevering.

Edith Farnsworth, de opdrachtgeefster van het door Ludwig ‘Less is more’ Mies van der Rohe ontworpen vakantiehuis, was ontevreden met het resultaat. Niet alleen was het veel duurder geworden dan ze had afgesproken, maar het was ook onleefbaar. „We weten nu dat minder niet meer is, maar gewoon minder”, zei ze over het huis. Het dak lekte, er was nergens ruimte voor opslag of andere praktische dingen en de volledige doorzichtigheid gaf haar een ongemakkelijk gevoel.

Edith Farnsworth begon een rechtszaak tegen Mies van der Rohe wegens wanprestatie. De architect antwoordde met een proces tegen de opdrachtgeefster waarin hij zijn beloning opeiste en ook stelde dat haar afgrijselijke meubelen een inbreuk waren op de puurheid van zijn gebouw. Farnsworth verloor het proces, Mies van der Rohe kreeg zijn geld en het huis werd beroemd.

Farnsworth heeft het huis nauwelijks gebruikt. Begin jaren zeventig verkocht ze het aan aan de kunstverzamelaar Palumbo die er ook niet ging wonen maar er een paviljoen van een beeldentuin van maakte. In het begin van de 21ste eeuw moest Palumbo het wegens financiële moeilijkheden verkopen.

Locale monumentenzorgers waren bang dat een of andere rijke sjeik het inmiddels beroemde glazen huis op poten zou kopen en zou verplaatsen naar de woestijn. Ze brachten geld bijeen voor de aankoop van het huis en in 2003 werd het voor 7,5 miljoen gekocht door de National Trust for Historic Preservation. Nu is het Farnsworth House een soort museum.

Of het ook zo goed afloopt met het glazen huis dat sinds 2001 in de glasstad Leerdam staat, is onzeker. Laminata, zoals dit huis officieel heet, is nauw verwant met Mies van der Rohe’s, maar tegelijk ook heel anders: als het Farnsworth House twee x-chromosomen heeft, heeft Laminata twee y-chromosomen.

Terwijl Mies van der Rohe een ijle, bijna zwevende constructie van staal en glas ontwierp, maakten de architecten Kruunenberg en Van der Erve juist een zwaar, massief huis. Met hun idee om een woning te maken van een twintig meter lange massa grote, aan elkaar gelijmde glasplaten, wonnen ze in 2000 de prijsvraag van een Leerdamse woningbouwvereniging voor een glazen huis. Het enorme blok glas moest worden doorgesneden, zo was hun idee, vervolgens zouden de twee helften uit elkaar worden geschoven, zodat er een open tussenruimte ontstond. Ten slotte zouden in de twee glasmassa’s ruimtes worden uitgehouwen die als verblijfsvertrekken moesten dienen.

Uiteindelijk is het glazen huis in Leerdam niet zo gebouwd, maar toch lijkt het alsof het oorspronkelijke idee is uitgevoerd. Met zijn indrukwekkend dikke muren en wanden van gelijmde glasplaten heeft het huis iets van een grot waar sprookjesachtig licht binnenvalt. ’s Avonds zijn de bewoners van buitenaf als schimmen zichtbaar.

Zo is Laminata de tegenpool geworden van Mies van der Rohe’s glazen huis waar Edith Farnsworth zich dag en nacht bespied voelde.

Net als eens het Farnsworth House wordt nu ook het Leerdamse glazen huis bedreigd. De eigenaren, die het huis in 2002 kochten, willen verhuizen, maar krijgen hun massieve glashuis niet verkocht. Nu hebben ze aan het gemeentebestuur van Leerdam voorgesteld om het huis af te breken en te vervangen door drie gewonere huizen. B en W van Leerdam zien geen bezwaar. Maar misschien wordt ook het Leerdamse glashuis gered. De vereniging Vrienden van Modern Glas is inmiddels een actie begonnen voor het huis: al een paar honderd mensen hebben B en W per briefkaart verzocht zich in te zetten voor het behoud van het Leerdamse glazen huis.