‘Graaiers’ hebben Duitsland overgenomen

Nieuwsanalyse

Duitsland is op zoek naar een verklaring voor de belastingaffaire die het land in zijn greep houdt. Is het de egoïstische tijdgeest? De oprukkende globalisering?

Het begon met een schandaal bij Volkswagen, waar hogere managers op kosten van het bedrijf snoepreisjes maakten en prostituees bezochten. Daarna kwam de affaire bij Siemens, waar zakendoen met smeergeld heel gewoon was geworden.

De afgelopen maanden bleek dat Duitse banken miljardenverliezen te verwerken kregen door speculaties in Amerika en dat menig bankmanager zichzelf desondanks met bonussen spekte.

En vorige week ontketende de inval bij de inmiddels afgetreden topman van Deutsche Post, Klaus Zumwinkel, een belastingaffaire die zijn weerga niet kent.

In de Duitse publieke opinie is het beeld inmiddels duidelijk: Klaus Zumwinkel en zijn collega’s in het bedrijfsleven staan te kijk als graaiers die maar in één ding zijn geïnteresseerd: het grote geld.

Duitsland was altijd het land van de sociale markteconomie van Ludwig Erhard, de grote man van de wederopbouw. Van het model van werk en welvaart voor allen. Het land waar managers enige bescheidenheid in acht namen en altijd met een schuin oog naar de publieke zaak keken. Of in ieder geval beseften dat ze behalve hun eigenbelang ook de belangen van hun personeel dienden, en voor de continuïteit van de onderneming stonden.

De naoorlogse samenwerking tussen politiek en bedrijfsleven – een van de pijlers van het zogeheten Duitse model – zorgde voor een zekere zelfregulering. Niet dat er geen affaires waren of grote schandalen. Maar grosso modo waren ondernemers en managers eerder bekend om hun degelijkheid en harde werken dan om een mentaliteit van de gauwdief – de profiteur die z’n zakken vult terwijl zijn personeel het nakijken heeft.

Klaus Zumwinkel wordt ervan verdacht een miljoen euro of meer onbelast naar Liechtenstein te hebben gesluisd. Hij zou inmiddels een gedeeltelijke bekentenis hebben afgelegd. Deutsche Post heeft hem vervangen.

Een paar maanden geleden was hij ook al ongunstig in het nieuws gekomen, nadat hij aandelen van zijn eigen bedrijf had verkocht. Nota bene na een akkoord over het minimumloon voor postbestellers, waardoor de koers van Deutsche Post omhoogging. Zumwinkel verkocht z’n stukken en boekte een miljoenenwinst. De tegenstelling had niet groter kunnen zijn. Minimumloon voor het personeel, hoofdprijs voor de baas.

Nu is het met hem gedaan. Zijn val had niet dieper kunnen zijn. Het feit dat bij zijn huis de cameraploegen al klaar stonden voordat de rechercheurs er waren, doet regie van hogerhand vermoeden. Het is goed mogelijk dat Zumwinkel – over wie de politieke ergernis groot was na z’n eerdere misstap – gebruikt is als waarschuwing aan veelverdienende managers: maak het niet te bont, wangedrag schaadt de republiek.

Veel wordt er dezer dagen bij gehaald om het onheil te verklaren: de globalisering, die schuld had aan de vervreemding van het Duitse bedrijfsleven waardoor de band met de onderneming geringer werd. De privatisering van de nutsbedrijven waardoor managers de kans kregen zichzelf te verrijken. De egoïstische tijdgeest. De aandeelhoudersmentaliteit die het land in wezen vreemd is.

Maar het geval-Zumwinkel toont nu juist aan dat alles begint en eindigt met individueel normbesef en verantwoordelijkheidsgevoel. Dat is precies waaraan enkele bekende en gerespecteerde namen uit het Duitse bedrijfsleven appelleerden na de inval bij Zumwinkel.

„Managers en ondernemers dienen ethiek en verantwoording in ere te houden”, zei Jürgen Thumann, de voorzitter van de ondernemersorganisatie BDI, het Bundesverband der Deutschen Industrie. Volgens hem heeft een zaak als die met de Deutsche Post-baas een vernietigende werking op het geloof in het economische systeem van Duitsland. „De publieke opinie ziet het als een fout van de sociale markteconomie”, zei hij.

De moraal – daarop doet ook Ludwig Georg Braun een beroep in een open brief aan de ondernemers in Duitsland die is gepubliceerd in verschillende media. Braun is voorzitter van de overkoepelende Duitse industrie- en handelskamer. Hij roept ondernemers en managers op om eerlijk met het personeel „over de eigen ondernemingscultuur te praten. Maak duidelijk dat belastingvlucht voor u geen optie is. We moeten er samen voor strijden dat de bereikte successen niet door een kleine groep beschadigd wordt die geen maat weet te houden.”

Oud-werkgeversvoorzitter Hans-Olaf Henkel, jarenlang voor veel Duitsers een moreel baken, liet naar aanleiding van Zumwinkel weten dat „de voorbeelden in de maatschappij” trouw aan de wet dienen te zijn. „Bij overtreding moet de staat ervoor zorgen dat er juridische consequenties worden getrokken en dat het middel van de afschrikking effect sorteert.”

Het Duitse bedrijfsleven is groter dan Siemens en Volkswagen, waar overigens schoon schip is gemaakt na de zondeval van deze ondernemingen. Het is ook groter dan SachsenLB of IKB, twee banken met knoeiend management die door speculaties in moeilijkheden kwamen. Maar het blijkt niet groter dan het individu dat de waarden van bondskanselier Angela Merkel – „samenhang en solidariteit” – naast zich neerlegt. Merkel is een fan van Ludwig Erhard. Ze heeft zijn erfgoed te verdedigen. Klaus Zumwinkel zou daar wel eens publiekelijk aan geofferd kunnen zijn.

Eerdere artikelen over de Duitse belastingaffaire staan op nrc.nl/economie