Crisis? Zo werkt de economie!

Het ineenstorten van de handel in derivaten op de hypotheekmarkt in de VS houdt de gemoederen bezig.

Maar wat is het probleem nu eigenlijk precies?

Het is duidelijk: de problemen komen uit de Verenigde Staten. Drie keer is scheepsrecht. Eerst het overheidstekort, toen het tekort op de betalingsbalans en nu dreigt ook de financiële recessie aldaar zich te verspreiden. Maar zijn dit eigenlijk wel écht problemen?

Over het Amerikaanse begrotingstekort doen wij als Europeanen raar. Het tekort valt gewoon binnen de grenzen van het stabiliteitspact. Ofte wel, de VS zouden zo tot de EU kunnen toetreden. Bovendien financieren de VS hun uitgaven meestal niet, zoals wij, met gedwongen belastingafdrachten, maar met overheidsleningen. Leningen waar individuen en landen vrijwillig op kunnen intekenen. Is daar iets mis mee? Het Europese beleid van een grote overheid en een klein tekort door gedwongen financiering is niet minder een beleidsexperiment dan een kleine overheid, een groter tekort en een grote vrijwillige financiering.

Ook met het tekort op de betalingsbalans en de daaraan gekoppelde dollarhandel is niets mis. Niemand wordt tot het kopen van dollars gedwongen. Men koopt zolang er voordeel te behalen is. Zo niet, dan daalt de dollarkoers, worden Amerikaanse producten goedkoper en raakt de betalingsbalans weer in evenwicht. Dat is geen probleem, maar een oplossing.

Dan het nieuwste probleem. Meer dan ooit verandert de economische wereld. Verandering betekent risico. Ondernemers weten: zonder risico geen winst’. Maar zij weten ook dat een te hoog risico te veel van het goede is. Tegen risico buiten hun directe ondernemerschap dekken ze zich in.

Dat moet ook. Want, tot het midden van de jaren ’70, ten tijde van het Keynesiaanse beleid, werden risico’s gesocialiseerd. Fluctuaties in de conjunctuur en wisselkoersen werden bestreden door de centrale overheden. Dat beleid leidde uiteindelijk tot stagflatie: een samengaan van stagnatie in de groei en inflatie.

In het tegenwoordige neoliberalistische beleid moeten ondernemers zelf hun risico’s beperken. De markt levert een oplossing in de vorm van derivaten. Ondernemers kunnen zich daarmee, zonder het goed zelf te kopen, tegen prijsveranderingen indekken. In de VS zijn ze creatief in het bedenken van dit soort financiële producten. De veel geprezen kenniseconomie in actie dus. Het is een bron van productiviteitsstijging. Ondernemers kunnen zich concentreren op datgene waar ze goed in zijn en voor de rest kopen ze met een gering bedrag zekerheid.

Het ontwikkelen van nieuwe (kennis)producten gaat met vallen en opstaan. Het ineenstorten van de handel in derivaten op de hypotheekmarkt is zo’n val. Derivaten zelf vormen ook een risico. Dat is nu eenmaal zo.

Maar is dat een probleem? Nee, het is weer een oplossing waar overheden ziende blind voor zijn. Dat men beweert dat dit een ‘financieel probleem’ is dat niet naar de ‘echte’ economie moet overslaan, zit er eveneens naast. Er is maar één economie; de echte. Wat is er niet echt aan de handel in derivaten?

Op de valutamarkt gaat per dag ruim twee biljoen dollar om. Dat heeft nog maar weinig met de omwisseling van valuta’s in verband met tastbare handel te maken. Daarvoor zouden per jaar drie handelsdagen volstaan. Dan is er nog de handel in derivaten die zonder tussenkomt van de valutamarkt tussen marktpartijen plaatsvindt – ook goed voor twee biljoen dollar per jaar. Derivaten zijn verworden van een obscuur product in de jaren ’70 tot een van de grootste economische activiteiten. De handel in derivaten is niet minder echt dan Jan Smit die met zijn stem de lucht in trilling brengt. Ook handelaren in derivaten verdienen gewoon hun brood.

Derivaten maken verwachtingen tastbaar en zijn ook een nieuwe vorm van kapitaal. Je beschikt over kapitaal zonder dat je eigenaar van het onderliggende goed bent. Toch hebben derivaten een directe link met de goederenwereld. Ze lijken nog het meest op het geld van vroeger waarvan de waarde op het goud was gebaseerd. Wat soms ook klatergoud bleek te zijn.

Kortom, een vrijwillig gefinancierd begrotingstekort, een dalende dollarkoers en derivaten zijn geen problemen, maar oplossingen in een wereld waarin overheden weinig meer hoeven te doen. Een terugkeer naar activistisch overheidsbeleid is dan ook niet nodig.

Auke Leen is filosoof en econoom, verbonden aan de rechtenfaculteit van de Universiteit Leiden.