‘Och, dan gaat mijn mooie torentje weg’

Het Amsterdamse stadsdeel Slotervaart praat morgen over de toekomst van de Pius X-kerk. Tegenstanders van sloop willen dat het een monument wordt.

„Gaat er misschien een kerk weg? Welke dan?” Joch Kuiken kijkt haar bejaarde echtgenoot aan. „Aan de overkant van het spoor”, verduidelijkt hij. „Och, dat is heel erg. Dan gaat mijn mooie torentje weg.”

Het echtpaar woont het overgrote deel van hun 54-jarig huwelijk in het stadsdeel Slotervaart, Amsterdam. Vanaf hun balkon is de vierkante toren met de donkere galmgaten van de Pius X-kerk aan de Jacob Geelstraat te zien.

Voor de voormalige katholieke kerk uit 1960, van architect Jan van der Laan, ligt op het stadsdeelkantoor een sloopaanvraag. Morgen praat de raad van Slotervaart erover. Er ligt ook een verzoek om het gebouw tot gemeentelijk monument te benoemen.

Het sloopverzoek werd ingediend onder druk van de voormalig eigenaar van de Pius X-kerk, het bisdom Haarlem. Dat wil niet dat het gebouw een „onwaardige herbestemming” krijgt.

Het stadsdeel Slotervaart stond vanaf het begin niet negatief tegenover sloop, zegt het bisdom. Zonder de kerk is er veel ruimte voor uitbreiding van de naastgelegen Huizinga-basisschool.

Tegenstanders van sloop vinden dat het gebouw juist heel goed voor die uitbreiding kan worden gebruikt. Ze proberen de raad van Slotervaart ervan te overtuigen het kerkgebouw overeind te houden. In november nam de raad een motie aan om uit te zoeken of de Pius X-kerk, „samen met het kerkplein een centrum in de wijk”, te beschermen valt. De Amsterdamse wethouder Tjeerd Herrema (PvdA) noemde de kerk vorige maand nog een van de honderd gebouwen die de top van de naoorlogse Amsterdamse architectuur en stedenbouw vormen.

Vorig jaar december verkocht het bisdom Haarlem de kerk aan woningbouwcorporatie De Alliantie. De kerkgangers konden gemakkelijk terecht bij de Verrijzeniskerk, verderop in het stadsdeel. Voorwaarde bij de verkoop was dat de Pius X zou worden gebruikt voor de christelijke kerkdienst of dat het gebouw zou worden gesloopt. „Om te voorkomen dat er bij gelovigen verwarring ontstaat over de betekenis van een kerk”, legt woordvoerder Wim Peeters van het bisdom uit. Protestantse kerken zijn daar soepeler in; hun gebouwen kennen geen ‘permanente wijding’.

De Haarlemse bisschop Jozef M. Punt schreef deze maand nog eens in het bisdomblad Samen Kerk dat de regels van zijn bisdom helder zijn. Voor een verkocht katholiek kerkgebouw zijn er twee opties: „Ofwel ze blijven kerk, ook al is het met een beperkte religieuze functie (al dan niet met een waardige sociaal-maatschappelijke functie), ofwel ze worden afgebroken.”

Een commerciële bestemming of een gebedshuis voor een andere, niet-christelijke godsdienst is volstrekt uitgesloten. Inrichting als moskee – een reële mogelijkheid in Slotervaart, waar veel bewoners islamiet zijn – is dus niet aan de orde.

„De kerk is de plek waar gevierd wordt dat God mens is geworden in Jezus Christus. Een godsdienst die dat ontkent, is voor ons een brug te ver”, zegt woordvoerder Peeters. En daarom is er dat sloopbeding.

Maar zo maakt het bisdom behoud van het gebouw wel onmogelijk, zegt Guido Hoogewoud van het Cuypersgenootschap Amsterdam, dat zich inzet voor bouwkundig erfgoed uit de 19de en 20ste eeuw. Om de Pius X te bewaren, diende de vereniging het verzoek in de kerk tot monument te verklaren.

„In deze stad is de Pius X een uniek ontwerp”, zegt architectuurhistoricus Hoogewoud. Hij wandelt een stukje in de richting van de ingang. „De glas-in-betonramen en de kleurige mozaïeken op de voorgevel zouden bewaard moeten blijven.” De „typische wederopbouwkerk” van Jan van der Laan is gebouwd in de stijl van de Bossche School, waarmee vooral zijn broer Hans furore maakte.

Hoogewoud ziet in de Pius X een architectonisch sterk concept. „Een uitdrukking van een kerk die zich wil ontdoen van een door hiërarchie geschapen vorm. Het altaar komt naar voren, naar de gelovigen toe.” Hoogewoud weet dat veel buurtbewoners de kerk voorbij lopen zonder er nota van te nemen. Begrijpelijk, zegt hij: „Dat is omdat zo’n gebouw zo vertrouwd is, het is een weerbarstig bouwwerk.”

Buurtbewoner Erik Swierstra fietst het kerkplein op. Zo brengt hij veel tijd door, fietsend door Amsterdam. Zijn vereniging ProWest bewaakt de kwaliteit van de Westelijke Tuinsteden in Amsterdam, onder andere in Slotervaart. „Ik maak me zorgen om het verdwijnen van allerlei bouwwerken die dit stadsdeel karakter geven. Dat zijn er te veel, en het gaat erg snel”, zegt Swierstra. Hij haalde enkele tientallen handtekeningen op voor het behoud van de Pius X. „Toch leeft het hier niet zo sterk dat buurtbewoners in actie komen. De prioriteit ligt in Slotervaart bij veiligheid.”

Het Amsterdamse Bureau Monumenten wil binnen twee maanden met bisdom, katholieke kerkbesturen en externe deskundigen in gesprek over de „maatschappelijke, historische en religieuze waarden” van alle kerkgebouwen in de stad. Stadsdeelwethouder Ineke Ketelaar (PvdA) wil tot morgen niets zeggen over de toekomst van de Pius X-kerk.

Hoogewoud en Swierstra vrezen dat hun argumenten voor behoud van de kerk sloop niet zullen tegenhouden. Maar ze geven niet op. „Dan gaan wij in beroep, heel simpel. We proberen het gebouw voor de poorten van de hel nog een tweede kans te geven.”

Daarvoor is van belang dat ze mogelijkheden aanreiken voor een passende nieuwe bestemming. Ze praten daarover met de Huizingaschool, die de Pius X-kerk best zou willen opnemen in het ontwerp voor de uitbreiding. De school heeft nog geen aula, en in de zijvleugels van de kerk zou voor- en naschoolse opvang kunnen komen. De tegenstanders van sloop lichten hun alternatief morgen in de deelraadsvergadering toe.