De Endstra-tapes

Auteursrecht en informatievrijheid hebben een lastige relatie. De Endstra-tapes beloven een testcase te leveren.

‘Goed journalistiek vakwerk’. Zo betitelde de topman van het Openbaar Ministerie Harm Brouwer tegenover Trouw de tv-reportage van Peter R. de Vries over Joran van der Sloot. Niet iedereen deelt dit oordeel over het programma met een geheime informant. Had Joran uitzending kunnen verbieden? Deze vraag is actueel wegens een andere serie gesprekken, ditmaal met politiemensen, van de later vermoorde Willem Endstra.

De ‘Endstra-tapes’ zijn gepubliceerd door de journalisten Middelburg en Vugts. De erfgenamen van Endstra hebben een verbod van dit boek gevorderd op grond van hun auteursrecht op de gesprekken. Rechtbank en gerechtshof wezen het beide af. Maar nu adviseert de advocaat-generaal bij de Hoge Raad, D.W.F. Verkade, alsnog tot een verbodsrecht.

Inzet van het geding is de vraag of de gesprekken vallen onder de definitie van een ‘werk van letterkunde, wetenschap of kunst’ zoals vereist voor auteursrechtelijke bescherming. Die bescherming behelst een absoluut verbodsrecht, een monopolie dat voortduurt tot 70 jaar na de dood van de maker. De klassieke leer luidt dat dit soort inbreuken op de informatievrijheid juist nodig is om deze tot haar recht te laten komen.

De rechter hanteert voor bescherming van auteursaanspraken ‘een laagdrempelige toetsing’. Daar zijn wel voorwaarden aan verbonden. Auteursrecht slaat alleen op de vorm waarin een werk is gegoten; de inhoud zelf dient vrij te blijven. Er geldt ook een ‘oorspronkelijkheidseis’, het zogeheten persoonlijk stempel, om van een auteursrechtelijk beschermd werk te kunnen spreken.

Auteursrecht is van oudsher voer voor juristen. Over de Endstra-tapes is een strijd onder professoren losgebarsten (www.delex.nl). Bernt Hugenholtz luidt in het Nederlands Juristenblad de noodklok over de conclusie van Verkade dat gesprekken vatbaar zijn voor bescherming onder het motto: gewone mensen hebben evenzeer auteursrecht als letterkundigen.

Hugenholtz’ grote bezwaar is dat het eind dreigt zoek te raken. Het auteursrecht is volgens hem toch al opgerekt. Vijftien jaar geleden brak een belangrijke rechtsgeleerde als T. Koopmans al de staf over de ‘voortwoekeringsdrift’ van het auteursrecht. Het is steeds minder wat het woord zegt: geen recht van de individuele schepper, maar een melkkoe van zakelijke producenten. Er is een sterke commerciële lobby terwijl de individuele consument slecht georganiseerd is en wordt gedwongen het aan te zien ‘als ganzen het onweer’, zoals staatssecretaris Nuis van Cultuur het eens uitdrukte.

Steeds nieuwe heffingen worden op elkaar gestapeld. De rechter breidde de definitie van een beschermd ‘werk van letterkunde, wetenschap of kunst’ uit tot de geur van een parfum en triviale kinderspelletjes. Voeg daar de Endstra-tapes aan toe en, zegt Hugenholtz: „Straks zijn sportprestaties niet meer buiten de deur te houden. Of het dagelijks geklets op televisie of internet”. Zijn conclusie: „Een auteursrecht op alles is een auteursrecht op niets.”

Bij de Enstra-tapes staat echter méér op het spel dan de toekomst van het auteursrecht, maar ‘fundamentele zaken’, waarvoor prof. A.A. Quaedvlieg tien jaar geleden waarschuwde. Hij spreekt zich nu uit voor een verbod, maar wees er destijds op dat „de informatie- en communicatievrijheid, net zo fundamenteel als het auteursrecht zelf, bij een al te eenzijdige aandacht voor auteursrechtbescherming in het gedrang komen”.

Hij wordt op zijn wenken bediend. De familie Endstra komt niet op voor het creatieve proces, maar wil een onwelgevallige publicatie tegenhouden. Auteursrecht heeft ook een persoonlijke kant. Maar er is een publiek belang van informatievrijheid gemoeid met materiaal in een belangrijke strafzaak. Dit vindt steun in artikel 10 van het Europees verdrag voor de mensenrechten, dat boven onze Auteurswet gaat. Toch komt artikel 10 niet voor in het advies aan de Hoge Raad. Dat is pas écht zorgelijk voor het auteursrecht.

Frank Kuitenbrouwer is medewerker van NRC Handelsblad.

Reageren kan op nrc.nl/kuitenbrouwer