Atelier uit, de markt op!

Een kunstenaarsleven is armoe troef, wil het cliché.

Toch zijn er kunstenaars die kunnen leven van hun werk: naast talent zijn zakelijke vaardigheden onontbeerlijk.

Een kunstenaar verdient in Nederland gemiddeld tussen de 10.000 en 30.000 euro per jaar, blijkt uit een recent onderzoek van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). De helft van de beeldend kunstenaars heeft zelfs een jaarinkomen dat lager is dan 10.000 euro. Bedragen die ver onder het gemiddelde loon van alle werkenden in Nederland liggen. Ruim 55 procent van de kunstenaars werkt als zelfstandige en moet zelf een pensioen opbouwen en zich verzekeren tegen arbeidsongeschiktheid. Dat laatste is nodig omdat zelfstandigen in geval van arbeidsongeschiktheid geen aanspraak kunnen doen op een ziektewetuitkering zoals werknemers in loondienst.

Niet alleen is er veel concurrentie tussen kunstenaars, ook zijn veel kunstenaars niet gewend hun werk actief aan de man te brengen. Er bestaan echter speciale opleidingen om kunstenaars zakelijk inzicht bij te brengen. Zo zijn er cursussen ‘ondernemersvaardigheden’, ‘marketing in de kunstsector’ en ‘presentatie op het internet’.

Uitgangspunt van de meeste opleidingen is dat de kunstenaar uit zijn atelier moet komen. „Je moet zelf actie ondernemen”, weet Ellen Meuwese (60). Ze kan „prima” van de verkoop van haar werken leven. Dat zijn niet alleen schilderijen: via cadeauwinkels en haar internetwinkel biedt ze met succes ook ansichtkaarten en servies aan. Dat ging niet vanzelf. Net van school klopte Meuwese aan bij een galerie om haar werk – in consignatie – te exposeren. Hierbij koopt de galerie het werk niet, maar ontvangt de galerie een percentage als het werk uiteindelijk verkocht wordt. „Toen ik na enige tijd informeerde hoeveel geld de verkoop had opgebracht, werd me duidelijk gemaakt dat het niet de bedoeling was dat ik zelf informeerde naar de financiële afwikkeling”, vertelt Meuwese. „Ze konden er niet aan beginnen iedere kunstenaar apart te woord te staan. Vanaf dat moment besloot ik de verkoop alleen nog op mijn eigen voorwaarden te doen.”

Ook schilder Jannes Koetsier (28) zoekt naar manieren om zijn werk onder de aandacht te brengen. Zo hangt een aantal van zijn figuratieve olieverfschilderijen de komende weken aan de muren bij restaurant Puyck in Amsterdam. Hij benaderde het restaurant – dat regelmatig werk van kunstenaars exposeert – zelf. Koetsier werkt sinds 2006 als zelfstandig kunstenaar. Met de verkoop van zijn werk komt hij nog niet aan het CBS-gemiddelde van 10.000 euro. Koetsier vulde afgelopen jaar zijn inkomen aan door les te geven in beeldende vorming aan een vmbo-opleiding. Dit jaar moet de schildercursus die hij in zijn atelier gaat geven zorgen voor aanvullend inkomen.

Koetsier had zich graag tijdens zijn opleiding aan academie Minerva in Groningen beter voorbereid op het ondernemerschap. Een terrein dat de academie vooralsnog laat liggen, is zijn ervaring. Na zijn afstuderen maakte hij een oriëntatieronde langs verschillende instanties, waaronder de Belastingdienst en de Kamer van Koophandel. „Tevergeefs”, aldus Koetsier, „want daar hoorde ik voor het eerst dat je als kunstenaar geen ondernemer bent. Het is een vrij beroep waarvoor weer andere regels gelden.” Zo zijn vrije beroepen onder voorwaarden vrijgesteld van btw-afdracht. Om als ondernemer en niet als werknemer aangemerkt te worden moet je bovendien een minimum aantal opdrachtgevers hebben.

Voor dergelijke informatie over het ondernemerschap kan de beginnende kunstenaar terecht bij verschillende partijen. Zo biedt het opleidingsinstituut Beroepskunstenaar, dat is verbonden aan de Amsterdamse Hogeschool voor de Kunsten, onlinehulp bij het opstellen van een ondernemingsplan en een projectplanning, speciaal voor kunstenaars. Opleidingsinstituut Kunstenaar & Co organiseert cursussen in onder andere acquireren, onderhandelen en marketing. Ook is er een handleiding belastingaangifte en wordt er over het bewaken van het auteursrecht onderwezen. Ook op dat gebied moet de kunstenaar zakelijk zijn, merkte Meuwese. Haar werk wordt regelmatig gekopieerd. „Dat mensen mijn karakteristieke kippen precies naschilderen vind ik geen probleem. Waar ik wel problemen mee heb is dat ze hun schilderij vervolgens op het internet en tijdens exposities te koop aanbieden. Dan laat ik mijn advocaat contact opnemen.”