Apk-keuring van de overheid en de burger

Op dinsdag staan regelmatig stukken over de zin van rechtspraak.

Vandaag: wat staat er in het rapport over de ‘kernwaarden van de rechtsstaat’?

Wat hebben het meisje van Nulde, buurtvaders, flitspalen en te grove Kamerleden met elkaar gemeen? Het zijn allemaal scheurtjes in de rechtsstaat en symptomen van een eroderend burgerschap. Het advies Onverschilligheid is geen optie, dat vorige week door de commissie-Van de Donk werd gepubliceerd, is een soort apk-keuring van de verhouding burger-overheid anno 2008. Het omvat een synthese van de spanningen tussen burger en overheid.

1Waaruit komt de behoefte aan zo’n inventarisatie voort?

Uit onzekerheid. De overheid wordt geconfronteerd met zogenoemde postmoderne burgers die niet meer vanzelfsprekend in een groter verband leven. Zij kiezen zelf hun waarden en leiden daar hun eigen normen uit af. De ‘grote verhalen’ van politieke ideologieën of geloven die voor burgers ooit referentiekader waren, zijn voor velen minder relevant geworden. Het is te merken aan zwevend kiesgedrag en afnemend kerkbezoek maar ook aan een andere houding jegens de staat. Naast de feestvierende hedonist uit de paarse jaren negentig gaf wijlen Pim Fortuyn ook de teleurgestelde burger gezicht: vervreemd, gepasseerd en in de steek gelaten. De verzorgingsstaat onttakeld, de overheid geprivatiseerd. De bevolking verkleurd. Niet alleen hun stadswijk maar Nederland zelf was vreemd geworden. Tel daar globalisering, het verdwijnen van de gulden en de binnen-Europese grenzen bij op en het gevoel van ontheemding is verklaard.

Balkenende IV probeert het tij te keren onder het motto ‘Samen leven, samen werken’. Dit rapport definieert wat die Nederlanders dan ‘samen’ hebben – een democratische rechtsstaat. Er is behalve een historisch en een cultureel ook een staatkundig ‘groot verhaal’ dat ons bindt. Het kabinet wil dat actief uit gaan dragen. Na de zomer maakt minister Hirsch Ballin duidelijk hoe hij dat gaat doen. De calculerende individualist, de boze consument en de rancuneuze staatverlater moeten weer onder één dak.

2Is er een crisis in het burgerschap?

De analyse van deze commissie is vrij pessimistisch. De burger beslist liever zelf wat goed en fout is. ‘Ga boeven vangen’ krijgt de politie agent te horen als hij een burger wil bekeuren. En het gemeenteraadslid dat braaf folders uitdeelt wordt ‘zakkenvuller’ toegevoegd. „De ondermijning van de rechtsstaat ligt echt op de loer”, zeggen de commissieleden. Hoe gaan we met zulke burgers bruikbaar recht maken en dat vervolgens handhaven, luidt de verzuchting. Bij elk incident, of het nu het Peter R. de Vries proces tegen Joran is of het verbod voor de SGP om vrouwen uit te sluiten, ontstaat er immers rumoer. Vrijheid van godsdienst tegen vrijheid van meningsuiting. Privacy tegen veiligheid. Rechtsbescherming tegen bemoeizorg. Nationaliteit, geloof en ‘Nederlanderschap’ spelen in bijna alles mee.

Nu er steeds meer migranten komen is de inhoud van het Nederlanderschap steeds minder vanzelfsprekend. Vandaar ook de debatten over een nationale historische en culturele canon en het verplichte ‘inburgeren’ voor nieuwkomers. Allemaal pogingen om dat burgerschap inhoud te geven.

3Is het maatschappelijk klimaat verhard?

Burgers zijn assertieve consumenten, die van de overheid op stevige toon oplossingen eisen. Of het nu gaat om criminaliteit, kindermishandeling, overlast of werkloosheid. Daarbij is de toon verongelijkt en ligt het wantrouwen in het openbaar bestuur vlak onder de oppervlakte. Er moet strenger worden opgetreden, zo spreekt uit alle onderzoeken. Zij het vooral tegen de ander. Begrip voor een zorgvuldige afweging van belangen, een gematigde toon, de overtuiging van een ander kans geven, kritische zelfreflectie – het zijn zeldzame fenomenen geworden. Privacy is geen vanzelfsprekend recht meer.

Het is ook in de Kamer te merken, waar ministers te horen krijgen dat ze ‘idiote’ plannen hebben dan wel zelf ‘krankjorum’ zijn. „De behoefte te manifesteren is nu veel groter dan te delibereren, toch de kernwaarde van de democratie”, merkte hoogleraar mediarecht Egbert Dommering onlangs op. Polarisatie wint het dus van luisteren naar elkaar. Zie de trend in de Kamer bij de meer extreme partijen: het recept is zoveel mogelijk vragen stellen en moties indienen als podium voor het eigen gelijk. Of aankondigen een radicale film te zullen maken. Het dienen van het publieke belang heeft het afgelegd tegen het eigen gelijk.

4Is er hard bewijs voor een crisis in de rechtsstaat?

Uit wetenschappelijk onderzoek blijkt dat het vertrouwen in de rechtsstaat kleiner is dan jaren geleden. Er is ook veel onverschilligheid door gebrek aan informatie. Sommige onderzoeken spreken van een ‘somber en cynisch’ beeld bij de burger, die ‘mondiger en moeilijker’ wordt genoemd. Burgers zouden zelf bijvoorbeeld consequent strenger straffen, ook als ze even goed worden geïnformeerd als strafrechters. Als rechters dan ook nog grote fouten maken, zoals bij de Schiedammer parkmoord en de Puttense moordzaak, tast dat het vertrouwen verder aan. Incidenten als de rechtbank Den Bosch die strafzaken verprutst door een onbevoegde rechter te laten vonnissen. Omstreden zaken als Natalee & Joran, Lucia de B., de Deventer weduwemoord of de Enschedese ontuchtzaak, zorgen voor veel onbegrip. En niet alleen onder de massa’s. Behalve actievoerders als Peter R. de Vries en Maurice de Hond heeft de kwestie Lucia de B. een protest van maar liefst 800 wetenschappers uitgelokt. De rechtsstaat staat dus onder druk.

5Waar moeten we dan precies blij mee zijn in onze rechtsstaat?

Hier geeft het rapport een lesje burgerschapskunde, rechtstreeks uit de Franse revolutie: Vrijheid, gelijkwaardigheid en solidariteit. We mogen hier zeggen, denken en doen wat we willen zolang we de vrijheid en gelijkwaardigheid van anderen niet in gevaar brengen. De menselijke waardigheid en vrijheid van de een is niet belangrijker dan die van de ander. En: iedereen die in Nederland woont, heeft recht op steun van anderen. We zijn verantwoordelijk voor elkaar.

6Wanneer heb je wat aan die democratische kernwaarden?

Als je je veilig voelt, zegt het rapport. Daar moet de overheid dus voor zorgen. De rechtsstaat moet functioneren: handhaving en hulpverlening moeten werken. De burger moet daarop kunnen vertrouwen. Tegelijkertijd moeten burgers de rechtsstaat daarbij actief steunen.

Lees ook ‘Mondiger of moeilijker? Een studie naar de habitus van de hedendaagse burger’ (door Gabriël van den Brink) em ‘Toekomst van de nationale rechtsstaat’: www.wrr.nl