Alles lijkt op alles

De publieke omroep heeft kijkers teruggewonnen van de commerciële. Maar wat is die overwinning waard?

Liefde bij de publieke omroep, Boer zoekt vrouw (KRO) Kro

Agnes koos Jurre, Gerard heeft Léonie en Frans wil verder met Ronella. Miljoenen televisiekijkers dromen elke zondag weg bij de plattelandsromantiek van Boer zoekt vrouw. Morgenavond weer.

Met een miljoenenpubliek is het programma een van de nieuwe blikvangers van de publieke omroep, net als Matthijs van Nieuwkerk met De Wereld Draait Door dat is. En ook de talkshow van Pauw en Witteman trekt in elk geval een deel van de bezoekers die vroeger zapten naar de stamtafel van de – commerciële – late night-show van Barend en Van Dorp.

Het lijkt er op dat na de grote doorbraak van commerciële omroepen in de jaren negentig, de publieke omroep terrein heeft teruggewonnen. De kijkcijfers bevestigen dit beeld: van de 25 best bekeken programma’s van 2007 waren er volgens de Stichting Kijkonderzoek (SKO) twaalf van de publieke omroep, zes van SBS, vier van Tien en drie van RTL. Nederland 1 werd in 2007 marktleider bij kijkers van zes jaar en ouder. RTL 4 behield die positie nog wel bij de commercieel interessante groep van twintig- tot vijftigjarigen.

De recente succesverhalen hebben ook een keerzijde. Het gaat vaak om kopieën van formules die bij de commerciëlen zijn ontwikkeld. Boer zoekt vrouw bijvoorbeeld, wordt gemaakt door productiebedrijf Blue Circle, een onderdeel van RTL Group International. De KRO was RTL Nederland te snel af.

„Nee, Boer zoekt vrouw is niet typisch publieke omroep”, zegt Monica Galer, directeur van producent Blue Circle. „Het is gewoon een goed gemaakt programma. Het tempo is goed en de casting van de kandidaten was uitmuntend.” Galer heeft zich de afgelopen weken verbaasd over de „hype” rond de kijkcijfers van Boer zoekt vrouw. „Het gaat vooral over het aantal kijkers en niet over de inhoud van het programma.”

Boer zoekt vrouw is niet het enige populaire programma op de Nederlandse tv dat op bijna elke zender kan worden uitgezonden. Er lijkt weinig verschil meer tussen uitzendingen voor een breed publiek van de publieke omroep, RTL en SBS. Want wijkt De Wereld Draait Door nou zoveel af van RTL Boulevard? Waarin verschilt 3 op reis van RTL Travel? Is 4 In ’t Land (RTL, binnenkort ten einde) niet een kopie van Hart van Nederland (SBS 6)? En zochten de commerciëlen (Tarzan) en de publieken (Evita) niet allebei een hoofdrolspeler voor een musical? Zelfs in de zaak-Natalee Holloway liepen NOS en Netwerk achter Peter R. de Vries aan.

Het publiek kent zo langzamerhand het onderscheid niet meer tussen zenders, stelt Bart Soepnel, directeur internationale aankoop en programmering van SBS en vanaf 1 maart zelfstandig tv-consultant. „Vraag aan tien mensen welke omroep een bepaald programma uitzendt en negen van de tien geven een verkeerd antwoord.”

Hoe programma’s op elkaar kunnen lijken bleek vorige week bijvoorbeeld tijdens de voorjaarspresentatie van SBS in Amsterdam. De totale programmering is misschien typisch SBS 6, Net 5 of Veronica, maar de losse programma’s niet. Grenzeloos Verliefd(Net 5) waarin Nederlanders worden herenigd met hun buitenlandse geliefden, lijkt op All you need is love (RTL 4) en Memories (KRO). De zaterdagavondshow De Nieuwe Uri Geller (SBS6) heeft veel weg van Wedden Dat (AVRO). En de vetste knipoog naar een concurrent is een nieuw Veronica-programma waarin Johnny de Mol bekende Nederlanders interviewt op locatie. De titel: Waar is de Mol?. Vrij naar het AVRO-programma Wie is de mol?.

Ook Monica Galer van Blue Circle gelooft niet dat er grote verschillen zijn tussen publieke en commerciële programma’s. „Paul de Leeuw kan ook op een commerciële zender. Eigenlijk is het een nieuwe versie van de Surprise Show. Het modeprogramma Project Catwalk, dat we nu maken voor RTL 5, had ook gemakkelijk op Nederland 3 gekund. Je ziet soortgelijke programma’s in het buitenland ook op de publieke omroep. En Idols had ook op de publieke omroep gekund. Zeker sinds de invoering van het programmeringsmodel.”

Nederland 1, RTL 4 en SBS 6 vissen in dezelfde vijver, zowel van programma’s als van adverteerders. Maar ook de overige zenders van de publieke omroep, RTL en SBS richten zich op een redelijk breed publiek. Daarmee heeft Nederland relatief veel televisiezenders. Tien brede zenders op 7 miljoen huishoudens is een stuk meer dan in Duitsland (tien landelijke publieke en commerciële zenders op 39 miljoen huishoudens), Frankrijk (zes brede zenders, 26 miljoen huishoudens) en Spanje (zes zenders, 16 miljoen huishoudens).

Dat grote aantal zenders houdt de tarieven per reclamespot laag. En minder inkomsten betekent minder geld voor programma’s. Dat heeft vooral gevolgen voor programma’s waarmee publieke zenders zich zouden kunnen onderscheiden. Zenders schrappen dure dramaseries en documentaires en kiezen sneller voor relatief goedkope programma’s als realityshows en talentenjachten. Overigens laten de kosten van de diverse genres zich niet helemaal goed vergelijken, zegt Monica Galer van producent Blue Circle. „Drama kan je herhalen, herhalen en herhalen. Dat kan niet met reality of talkshows.”

In de zware concurrentiestrijd verdwijnen tegenvallende programma’s snel van het scherm. Een productie die eerst een seizoen lang zichzelf mocht bewijzen, gaat nu al na een paar afleveringen van het scherm. Bij de NCRV verdween het programma Slag om Pampus na twee afleveringen van prime time naar de late vrijdagavond.

Het programmeringsmodel is een succes, zegt de Nederlandse Publieke Omroep (NPO), kijk maar naar de kijktijdaandelen. Dit geldt echter niet over de hele linie, blijkt bij nadere analyse. Nederland 1 en Nederland 3 doen het goed, maar Nederland 2 valt tegen. Zo zeer zelfs dat het gezamenlijk marktaandeel van de publieke omroep in 2007 zelfs licht daalde, aldus de Stichting Kijkonderzoek. En dat terwijl het tweede net met informatieve programma’s als Netwerk en Nova en levensbeschouwelijke uitzendingen misschien wel het meest publieke kanaal van de drie is. De NPO-directie heeft inmiddels maatregelen aangekondigd om Nederland 2 te verbeteren.

Is de publieke omroep nog wel in staat om ‘onderscheidend’ van de commerciëlen te programmeren? Het nieuwe kabinet heeft extra geld toegekend aan de omroepen. Maar dat is net genoeg om de schade van vorige bezuinigingen te repareren, liet vertrekkend bestuursvoorzitter Harm Bruins Slot van de Publieke Omroep bij herhaling weten.

Bovendien is de vraag in hoeverre de publieke omroepen met hun relatief hoge kosten, bereid zijn in eigen vlees te snijden om herkenbare publieke producties mogelijk te maken. Het huidige kabinet is niet van plan iets te veranderen aan het omroepbestel. Sterker nog, het benoemde recent twee bestuurders uit omroepkringen tot de belangrijkste verantwoordelijken voor de publieke tv. Van de nieuwe bestuursvoorzitter Henk Hagoort (EO) en directeur tv-programmering Gerard Timmer (BNN) lijkt niet te verwachten dat zij het huis waarin ze zijn opgegroeid overhoop gooien.

Binnenkort verschijnt ook het onderzoek naar het imago van de publieke omroep. Dat moet onder meer vertellen of de omroepen te veel programma’s maken voor mensen in de Randstad en te weinig voor kijkers elders in Nederland en of ze te links zijn. Volgens Bart Soepnel zou de publieke omroep zich meer moeten beperken tot zijn maatschappelijke taak. „De publieke omroep moet doen wat de commerciële omroepen zakelijk gezien niet kunnen of willen doen. En zich daardoor ook duidelijker onderscheiden van de commerciëlen, niet alleen met informatieve programma’s, maar juist ook op het gebied van drama en amusement.”