‘Alleen zwart of wit, alstublieft’

‘Betrayed’, een toneelstuk over Iraakse tolken die in Bagdad voor de Amerikanen werken, trekt volle zalen in New York. De toon is ingetogen.

Een sollicitatiegesprek in Bagdads streng beveiligde Groene Zone. Op het spel staat een baan als tolk op de Amerikaanse ambassade en de leugendetector moet helpen vast te stellen of de sollicitant goed of fout volk is.

Vraag: „Enige relevante werkervaring?”

Antwoord: „Nee. Maar ik ben mijn hele leven al Irakees.”

„Ooit contact gehad met opstandelingen?”

„Euh... ze wonen bij mij in de straat.”

„Alleen ‘ja’ of ‘nee’, graag. Zwart of wit. Dit apparaat doet niet aan grijze antwoorden.”

„Tja. Iedere Irakees kent wel iemand die weer iemand kent.”

Laith krijgt de baan, kan voor het eerst van zijn leven zijn via hardrockband Metallica opgedane kennis van de Engelse taal inzetten. Hij ziet de oorlog niet als een invasie maar als bevrijding. Maar het duurt niet lang voor Laith klem komt te zitten: zijn landgenoten beschouwen hem als verrader, hij wordt bedreigd. Tegelijkertijd wil zijn werkgever niet instaan voor zijn veiligheid.

Laith is een van de drie personages in het nieuwe toneelstuk Betrayed (‘Verraden’). Ondanks de Amerikaanse Irakmoeheid ten faveure van de verkiezingsstrijd en de wegzakkende economie, zit de zaal vol en zijn de recensies lovend. „Het is afschuwelijk geamuseerd te worden door uit onze naam veroorzaakt onheil”, schrijft dagblad Newsday, „terwijl we onszelf afleiden met sport en de zenuwinzinkingen van sterretjes.”

Het Off-Broadway-gezelschap Culture Project heeft eerder persoonlijke ervaringen met de recente wereldgeschiedenis op het toneel gebracht. Een weblog van een Iraaks meisje werd bewerkt, een journalist schreef zijn ervaringen om tot de monoloog My trip to Al-Qaeda. En Betrayed dat vorige week in première ging is gebaseerd op gesprekken die journalist George Packer met tolken in Irak voerde.

„Ik wilde iets met het materiaal doen dat verder ging dan de journalistiek”, zei Packer tegen The New York Times. „De ervaringen van de Irakezen uitdiepen, ze laten zien als menselijke wezens in deze ongelooflijk gecompliceerde en hartverscheurende situatie.” Packer verzon andere namen en schreef zichzelf uit het verhaal, maar hij behield de pijnlijke feiten: 1.600 Irakezen kregen vorig jaar asiel in de VS, een fractie van de naar schatting 2 miljoen vluchtelingen.

In het stuk beginnen de tolken opgewekt met hun werk, blij eindelijk hardop Emily Brontë te kunnen citeren. Al snel blijkt hun baan gevaarlijker dan gedacht. De ambassadetelefoon kan op straat maar beter opgenomen worden in het Arabisch, het nette pak wordt voor het verlaten van de Groene Zone verruild voor een onopvallend kloffie en Intisar verstopt haar toegangspassen in haar bh. „Voor Amerikanen ben ik niemand zonder deze passen. Voor Irakezen zijn ze schietschijven.”

De Amerikaanse overheid weigert om bureaucratische redenen de Irakezen bij te staan. Terwijl Irak afglijdt in een burgeroorlog, trekken de Amerikanen zich terug in hun afgeschermde wereld. In het oorspronkelijke verhaal in het tijdschrift The New Yorker beschrijft Packer hoe de bureaucratie een gevoel van normaliteit geeft. Het verkrijgen van vijf verschillende handtekeningen voordat een computerprogramma geïnstalleerd mag worden, herinnert aan het veilige kantoorbestaan in de VS.

Persbureau Bloomberg bestempelde Betrayed als „voortreffelijk”, „het daagt alle Amerikanen uit mens te worden”. Iedereen zou het stuk moeten zien, vindt Bloomberg. En iedere ambtenaar twee jeer.

Betrayed is opvallend ingetogen en nauwelijks beschuldigend, met uitzondering van de rockmuziek die telkens gedraaid wordt als een Amerikaanse soldaat scheldend en blaffend op het toneel verschijnt. Ook de Irakezen blijven erbij dat het Amerikaanse leger „slechts geholpen heeft” bij de verwoesting van het land door de inwoners zelf. Dat vinden ze zelfs nog als een collega plotseling niet meer op kantoor verschijnt.

Betrayed, t/m16 maart in New York. Cultureproject.org