Rijkscomputers zonder Windows

De Nederlandse overheid wil overstappen op open source software.

Het project dat de eerste pc’s klaar moet maken, leidde gisteren tot een spoeddebat.

Een speelgoedpinguïn, de mascotte van Linux, opgehangen door een medewerker van een bedrijf dat met Linux werkt en dat net een rechtzaak tegen IBM heeft gewonnen. Foto AP ** ADVANCE FOR WEEKEND EDITIONS, MAY 22-23 ** A toy penguin with IBM written on its chest hangs by its neck in the office of Darl McBride, chief executive of The SCO Group Inc., Wednesday, May 19, 2004, in Lindon, Utah. SCO sued IBM Corp. for dumping allegedly confidential Unix code into Linux and sued DaimlerChrysler AG and AutoZone Inc. for deploying Linux systems without an SCO license. McBride said a new Linux penguin mascot will be hung with each lawsuit filed. (AP Photo/Douglas C. Pizac) Associated Press

Open source software is gratis, vrij te bewerken en maakt computergebruikers minder afhankelijk van bepaalde leveranciers. Zoals van Microsoft, de maker van Windows, het systeem dat op negentig procent van de pc’s in de wereld draait.

Een aanlokkelijk alternatief, vond ook staatssecretaris Frank Heemskerk van Economische Zaken (PvdA). Eind vorig jaar presenteerde hij het plan ‘Nederland in Open Verbinding’. Dat moet de ministeries en andere overheidsinstanties er de komende jaren toe bewegen om te kiezen voor open software als er nieuwe pc’s worden geïnstalleerd. Zodat ze niet automatisch weer gesloten, leverancierspecifieke programmatuur bestellen, omdat die nu eenmaal goed functioneerde.

Een paar voorbeelden: het documenttype pdf van het Amerikaanse bedrijf Adobe moet worden vervangen door het Open Document Format odf. En het gratis kantoorsoftwarepakket OpenOffice zou in plaats kunnen komen van Microsoft Office.

Andere landen gingen Nederland voor: België koos in 2006 voor invoering van odf, het Franse parlement ging vorig jaar zelfs over op een volledig open source besturingssysteem, Linuxvariant Ubuntu (zie kaders). Ook Berlijn draait op Microsoftvrije computers. „Het stimuleren van open source software levert een bijdrage aan de innovatie en het concurrentievermogen in de ICT-sector”, luidde de enthousiaste inleiding van Heemskerks plan.

Dat de praktijk weerbarstiger is, bleek gisteren bij het spoeddebat in de Tweede Kamer over het eerste grote automatiseringsproject van de overheid sinds de Tweede Kamer het open source-plan goedkeurde. Duizenden computers van zeven ministeries en evenzoveel andere overheidsinstanties moeten binnenkort worden voorzien van een nieuwe ‘desktop’ met zo’n 1.300 programma’s.

Voor de vertrouwelijke aanbestedingsprocedure stelden de departementen een lijst eisen samen waaraan die programma’s moesten voldoen. Het document lekte uit, waarop duidelijk werd dat de overheid, in strijd met het actieplan van Heemskerk, vroeg om software van Microsoft en andere leveranciers van gesloten software. Economische Zaken, het ministerie dat met het open source-plan kwam, is een van de departementen die onder de aanbesteding vallen.

Alle te leveren programma’s moeten bovendien kunnen samenwerken met Microsoft Windows Server 2003, waarop het netwerk van de ministeries draait. Die server wordt voorlopig niet vervangen.

De Tweede Kamer toonde zich verbaasd. Kamerlid Kees Vendrik (GroenLinks), al jarenlang pleitbezorger van open software, stelt dat de overheid juist het goede voorbeeld moet geven, nu het officieel heeft besloten om open software te gaan stimuleren. „Wat voor uitstraling heeft dit in heel ICT-land?”, zei hij gisteren in het spoeddebat.

Een onafhankelijk bureau dat heeft onderzocht of er bij de aanbesteding alles aan was gedaan om het gebruik van open software te bevorderen, wees op een gevoelig en veelvoorkomend probleem, namelijk dat de werkplek van de ministeries „een vrijwel volledig door Microsoft-producten gedomineerde omgeving” is, wat het lastig maakt delen van software te vervangen voor programma’s van andere producenten.

Maar op die conclusie volgde de waarschuwing dat het in de toekomst alleen maar moeilijker wordt voor open software te kiezen, als dat niet nu al wordt gedaan voor zover dat mogelijk is.

Uiteindelijk nam de Kamer gisteren een motie van PvdA-lid Mei Li Vos aan, die er voor moet zorgen dat de departementen een aantal van hun wensen voor open software omzetten in eisen. „Dat is erg vaag, dat kan desnoods één punt zijn”, zegt Kees Vendrik desgevraagd in een reactie.

Arda Gerkens (SP) toonde zich bezorgd over een ander risico: de verspilling van geld, zoals bij eerdere ICT-projecten van de overheid.

De definitieve beslissing over het project wordt een week uitgesteld. Vendrik blijft tegen, maar zegt te verwachten dat een Kamermeerderheid zich volgende week tevreden toont. „Heemskerk is overruled door de regering.”