Karajan is onherhaalbaar

cd klassiek

Karajan:

diverse uitgaven (Universal/ Deutsche Gramophon en EMI Classics)

Al ruim voor zijn honderdste geboortedag op 5 april wordt Herbert von Karajan herdacht met grote cd-projecten, tekenend voor zijn enorme plaatproductie en zijn blijvend belang. Deutsche Gramophon is al begonnen met het geleidelijk uitbrengen van een forse selectie (59 cd’s, 13 dvd’s) van zijn geluids- en beeldopnamen voor het prestigieuze gele label waarmee Karajan en zijn Berliner Philharmoniker vrijwel vereenzelvigd leken. Maar het label EMI, dat Karajan in 1946 als eerste contracteerde, overtreft dat nog met in totaal 179 cd’s in vijf boxen.

Karajan overleed op 29 juli 1989 en sindsdien leeft zijn legende voort. Zijn opvolger Claudio Abbado kon met zijn nieuwe opnamen de onstuitbaar doorlopende verkoop van de Karajan-productie nooit evenaren. De magie van Karajan bleef intact, hoe omstreden bij sommigen hij ook was.

Autocratisch, megalomaan, commercieel, egocentrisch en ijdel werd de voor het leven benoemde Karajan bevonden. Hij gaf het begrip ‘sterdirigent’ nieuwe inhoud door zijn dynamische leven, met zijn eigen superzeilboot, zijn snelle auto’s en zijn eigen straaljager. Zijn uiterlijk was belangrijk: hij bleef vitaal, met gel in de grijze haren en een strak truitje rond zijn gespierde lijf.

Karajan was de alleskunner: hij dirigeerde, hij regisseerde opera’s en muziekfilms, hij begon festivals in zijn geboortestad Salzburg en liet daar het Grosses Festspielhaus bouwen met een reusachtig podium in cinemascopeformaat.

Voor sommigen onverteerbaar was de manier waarop Karajan voorbijging aan stijlkenmerken en hij de muziek effectvol naar zijn hand zette. Schuberts ‘Onvoltooide’ klinkt bij hem verpletterend monumentaal, Mozart soms wuft gladgestreken. De wereldberoemde dirigent Gustav Mahler deed het voordien niet wezenlijk anders en herschreef en verbeterde zonodig Beethoven. ‘Authentiek’ in de zin van ‘terug naar vroeger’ bestond voor Karajan niet, ‘authentiek’ was de hoogstpersoonlijke aanpak van een groot musicus.

Inmiddels is de authentieke Karajan, fameus in onder anderen Beethoven, Wagner en Strauss, klassiek en epateert juist die onmiddellijke herkenbaarheid. Karajan is historisch, onherhaalbaar, een monument in de geschiedenis van de muziek en grammofoonplaat. De omschakeling van 78 toeren naar de lp en stereo viel samen met de opkomst van Karajan als de superdirigent met zijn fanatieke belangstelling voor nieuwe ontwikkelingen op het gebied van de audiotechniek, muziekfilms en video’s. Dat hij daarbij zelf meer in beeld was dan zijn musici is terecht: waarom in een harppassage een harpende dame, waarom in een fagotpassage een fagottende man? Niet alle muziek is Peter en de Wolf!