Een geteisterd lapje grond met open toekomst

Kosovo wil zondag de onafhankelijkheid uitroepen.

Zes vragen en antwoorden over een gebied dat al eeuwen wordt verscheurd door etnische verdeeldheid.

1Waarom wordt Kosovo juist nu onafhankelijk?

De geschiedenis van Kosovo is er één geweest van regelmatige wederzijdse verdrijvingen: de Albanezen en de Serviërs die samen het gebied bevolken, hebben elkaar nooit gemogen. Onder de Joegoslavische leider Tito (1945-1980) voelden de Albanezen zich betrekkelijk veilig: hij gaf hun in 1974 autonomie. Maar al in het jaar na zijn dood werden betogingen waarin ze de status van republiek eisten (gelijkwaardig aan Servië, met een formeel recht op uittreding uit de federatie), bloedig neergeslagen. In 1989 raakten de Albanezen hun autonomie kwijt, waarna Kosovo veranderde in een land van apartheid: de Kosovo-Albanese samenleving ontwikkelde zich ondergronds, gescheiden van de Servische.

Toen Joegoslavië in 1991 uiteenviel, hadden de Kosovo-Albanezen geen mogelijkheid onafhankelijkheid te eisen: Kosovo had niet de status van republiek binnen de federatie. Na de Kosovo-oorlog van 1999 die een eind maakte aan het Servische gezag, eisten ze onafhankelijkheid. Het Westen had de mogelijkheid hun die te geven (Rusland was in die tijd te zwak om Servië te hulp te komen), maar liet die kans lopen.

Het overleg van de afgelopen twee jaar over de toekomstige status van Kosovo liep op niets uit. Dat kon ook niet anders, omdat sinds 1999 duidelijk was dat de Albanezen voor geen enkele prijs ooit nog bereid waren Servisch gezag te accepteren: zij eisten onafhankelijkheid – en dat was juist wat de Serviërs niet wilden geven.

Met de eenzijdige uitroeping van hun onafhankelijkheid hebben de Kosovo-Albanezen onder druk van de EU en de VS gewacht tot na de presidentsverkiezingen in Servië die zijn gewonnen door de pro-Europese Boris Tadic. Zou Kosovo voor de verkiezingen onafhankelijk zijn geworden, dan waren die verkiezingen naar verwachting gewonnen door de pro-Russische ultra-nationalist Tomislav Nikolic.

2Wat gaat Servië nu doen?

In Servië ligt een ‘actieplan’ klaar, dat tot de uitroeping van de onafhankelijkheid van Kosovo geheim blijft. Het Servische leger zal zich in elk geval niet bemoeien met Kosovo, als het onafhankelijk wordt. Servië heeft gedreigd met diplomatieke maatregelen tegen landen die Kosovo erkennen. Als het die neemt, zal het vooral zichzelf isoleren. Mogelijk zal Servië als teken van protest ambassadeurs terugroepen.

Overwogen wordt ook een economische boycot van Kosovo. Maar die zou vooral de Kosovo-Serviërs treffen. Alleen een stopzetting van de elektriciteitslevering zou Kosovo problemen opleveren. Voor alle andere producten kan Kosovo makkelijk terecht bij leveranciers in buurlanden.

3Wat gaan de Kosovo-Serviërs doen?

Van de 100.000 Serviërs in Kosovo wonen er 40.000 in en rond de stad Mitrovica in het noorden van Kosovo. De rest woont in enclaves, verspreid over heel Kosovo. Het gebied rond Mitrovica grenst aan Servië en hier maakt Servië nog de dienst uit: het betaalt de gezondheidszorg, de openbare orde en salarissen (voor vaak niet-bestaande banen). De Serviërs in het noorden zullen blijven waar ze zijn.

De 60.000 Serviërs die (bewaakt door de vredesmacht KFOR en vaak achter prikkeldraad) in enclaves leven, zullen zich na de uitroeping van de onafhankelijkheid veel kwetsbaarder gaan voelen en mogelijk de wijk nemen naar Mitrovica of Servië.

Premier Hashim Thaçi van Kosovo en de Servische regering hebben de Serviërs gevraagd te blijven waar ze zijn. Maar volgens een recente peiling is 30 procent van hen van plan te vluchten, als Kosovo onafhankelijk wordt. Als het tot geweld komt – zeker als dat gebeurt op de schaal van 17 maart 2004, toen een golf van geweld tegen Serviërs door Kosovo trok – zal zeker een vluchtelingenprobleem ontstaan. Er liggen evacuatieplannen klaar.

4Is verdeling van Kosovo een idee?

Zo’n verdeling zou inhouden dat het gebied rond Mitrovica, dat grenst aan Servië, bij Servië wordt gevoegd. Servië kon daar tot nu toe niet mee instemmen, omdat het zou betekenen dat het zijn aanspraken op de rest van Kosovo impliciet zou opgeven. Minister van Buitenlandse Zaken Vuk Jeremic zei echter vorige maand dat die verdeling mogelijk zou moeten zijn als de Serviërs in Kosovo dat willen.

De regering van Kosovo is tegen een verdeling. Volgens president Fatmir Sejdiu opent zo’n verdeling een doos van Pandora: Albanese dorpen in het zuiden van Servië en door Albanezen bewoonde gebieden in Macedonië en Montenegro zouden dan aansluiting eisen bij respectievelijk Kosovo en Albanië.

De EU vindt dat medewerking aan verdeling neerkomt op medewerking aan etnische zuivering – en Kosovo moet een multiculturele samenleving worden. Maar Kosovo is geen multiculturele samenleving, omdat de Serviërs en Albanezen niet met maar naast elkaar leven. En aan een verdeling werkt de EU al mee: de verdeling van Servië. De facto is Kosovo trouwens al verdeeld, omdat Servië in Mitrovica de dienst uitmaakt.

5Kan ‘Kosovo’ een precedent zijn?

De landen die de onafhankelijkheid van Kosovo steunen, noemen Kosovo een uniek geval. Tegenstanders denken daar anders over. Rusland wijst graag naar Vlaanderen en Baskenland, die onafhankelijkheid zouden kunnen eisen. Roemenië en Slowakije zijn huiverig omdat ze vrezen dat de Hongaren in hun land ‘Kosovo’ als een aanmoediging kunnen zien. Cyprus is tegen de onafhankelijkheid van Kosovo en zelfs tegen het EU-bestuur in Kosovo. En in de ex-Sovjet-Unie zijn er frozen conflicts genoeg: als Kosovo onafhankelijk mag worden tegen de zin van Servië, waarom mag Transnistrië dan niet los van Moldavië, waarom mogen Abchazië en Zuid-Ossetië niet los van Georgië en waarom mag Nagorny Karabach niet los van Azerbajdzjan? Of Tsjetsjenië van Rusland? Of dichterbij: waarom mag de Servische Republiek niet los van Bosnië? De Bosnische Serviërs hebben al een referendum over die zaak aangekondigd.

6Wat gebeurt er zondag (waarschijnlijk) en daarna?

Zondagochtend zal het parlement van Kosovo waarschijnlijk eenzijdig de onafhankelijkheid uitroepen – en daaraan toevoegen dat die in maart wordt ‘geëffectueerd’. Dat laatste slaat op de internationale erkenning.

Regeringen kunnen het onafhankelijke Kosovo land erkennen (rond honderd landen hebben volgens de Kosovaarse regering erkenning aangekondigd), maar van formele erkenning is pas sprake als diplomatieke betrekkingen worden aangeknoopt. Bovendien worden pas na zondag staatssymbolen (vlag, wapen, volkslied) gekozen en een grondwet en een reeks andere wetten aangenomen.

De EU maakt na zondag een begin met de vervanging van het VN-bestuur. Rusland zal lidmaatschap van Kosovo van de VN, de OVSE (Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa) en de Raad van Europa tegenhouden.