Publiek leiderschap

Wat hebben het meisje van Nulde, buurtvaders, flitspalen en te grove Kamerleden met elkaar gemeen? Het zijn allemaal scheurtjes in de rechtsstaat en symptomen van een eroderend burgerschap. Het rapport Onverschilligheid is geen optie, dat gisteren aan het kabinet is overhandigd, komt neer op een nuttige apk-keuring van de verhouding burger-overheid anno 2008. Het omvat een synthese van de sociale spanningen tussen de calculerende burger en de overijverige Staat, die de lezer niet als revolutionair zal voorkomen.

Maar het vormt als geheel een degelijke impuls voor de publieke opinie. Het legt terecht de nadruk op het belang van burgerschap: het individu als lid van de gemeenschap waarin vrijheid, gelijkwaardigheid en solidariteit kernwaarden zijn. De burger dient daar zelf verantwoordelijkheid in te nemen. Anders gezegd: hou op met kankeren op de ander en draag die normen zelf uit. Op het sportveld, op internet, op straat, in het onderwijs. Het woord ‘klant’ wensen de onderzoekers voortaan niet meer te horen. Bravo.

De onderzoekers hebben bij de ‘keuring’ vastgesteld dat het mechaniek van de rechtsstaat nog redelijk functioneert. Maar overigens rijdt de bestuurder te hard, werden te vaak goedkope onderdelen gemonteerd en is het onderhoud verwaarloosd. Deze analyse is vertrouwd. Dat geldt ook voor de aanbevelingen. Aan de politiek: geef meer ruimte en meer tijd aan de praktijk, toon zelfbeheersing en geduld. Hou op met politiek kortademige stelselwijzigingen, verplichte succescriteria, taskforces en protocollen. Er zijn te veel controlesystemen en er is te weinig vertrouwen in de uitvoerders. Heb niet de illusie dat de rechtsstaat een ‘koekjesfabriek’ is met knoppen waarmee resultaten kunnen worden besteld.

Maak intussen werk van hulpverlening en handhaving, liefst in combinatie. De Rotterdamse interventieteams zijn voor de commissie een voorbeeld. Maak ingrijpen zichtbaar en persoonlijk: tourniquets, camera’s en acceptgiro’s zijn wel goedkope handhavers, maar nog geen doelmatige. De stewards en wagenbegeleiders van vandaag zijn de conciërges en perronchefs van gisteren. Burgers raken zo vervreemd van de normen. De verhouding met de Staat verarmt. Geef daaraan weer een gezicht. Toon ook publiek leiderschap bij handhaving. Leef de normen ‘voor’. Dus geen blowende agenten, scheldende politici, hard rijdende dienstauto’s, etcetera.

Het is één groot pleidooi voor gezond verstand en dito normbesef. Tegelijk lopen zoveel wijze en tevens voorspelbare woorden het risico in één keer in de la te belanden. De onderzoekers bepleiten zelfkennis, nadruk op kerntaken, op lange termijn, op het vertrouwen om over te laten. Het rapport belandt echter bij een kabinet dat zich in detail bemoeit met veertig stadswijken, wetgeving aankondigt om zo’n 200 boerkadragers uit het onderwijs te weren en dat alle kinderen een elektronisch dossier wil geven. Voorlopig lijkt het papier geduldig en de praktijk weerbarstig.

Lees het rapport via justitie.nl/kernwaarden