Praten over afspraken op tv niet chique

Peter R. de Vries liet vastleggen dat hij vier minuten aandacht zou krijgen voor een boek in ‘De wereld draait door’. Wat voor afspraken maken talkshows met gasten?

Mirjam Keunen

Peter R. de Vries was deze week de hoofdpersoon in een opmerkelijk stukje televisie dat vragen opriep over de spontaniteit van talkshows. Matthijs van Nieuwkerk hield tijdens de aftiteling van De wereld draait door het boek Achter de schermen bij Peter R. de Vries omhoog. ,,Daar zouden we wat langer over praten”, zei De Vries korzelig. Hij trok hard van leer tegen de in verwarring gebrachte presentator. „Ik heb daar keiharde afspraken over gemaakt met je productieleider. Ze staan zwart op wit.”

Wat is eigenlijk het beleid van talkshows? Is de strijd om de kijkcijfers in het overbevolkte televisielandschap inmiddels zo hevig dat gasten eisen kunnen stellen in ruil voor zendtijd? En heeft de kijker het recht om te weten met welke belangen een gast aan tafel zit?

Huub Evers, media-ethicus en lector aan de Fontys Hogeschool Journalistiek in Tilburg, is een groot voorstander van transparantie. „Waarom zouden Pauw en Witteman niet in een bijzinnetje zeggen dat iemand er zit voor zijn nieuwe boek? In een krant staat ook of een reisreportage is gesponsord. Of dat iemand heeft laten vastleggen dat hij over een bepaald onderwerp niet wil praten.”

Herman Meijer, eindredacteur van Pauw & Witteman, vindt ‘afspraak’ een te zwaar woord. ,,Dat suggereert deals. Alsof je dingen achterhoudt´´, zegt hij. ,,Van tevoren spreek je wel een onderwerp door en kijk je of de gast wel wil praten en een goed verhaal heeft. We leggen echter niets vast op contractbasis. Een gast doet mee omdat hij ons vertrouwt. We willen ook vrij zijn om binnen het journalistiek metier een programma te maken. Afspraken belemmeren die vrijheid.”

Mocht een gast groot nieuws brengen dan is Pauw & Witteman bereid meer tijd te garanderen of toe te zeggen dat er niet meer dan drie gasten aan tafel zitten. Geld betalen aan gasten noemt Meijer ,,een journalistieke doodzonde.” „Als je betaalt voor de inhoud ga je voorbij aan de waarheidsgetrouwheid van je vak.” Wel worden reis- en verblijfskosten vergoed. De familie Van der Sloot mocht bijvoorbeeld onlangs een retourvlucht Aruba en een aantal hotelnachten declareren omdat het volgens Meijer de enige manier was om hen op tijd in de uitzending te krijgen.

Voor Peter R. de Vries is het eerder uitzondering dan regel om afspraken op papier vast te leggen. ,,Ik heb tv-ervaring genoeg om een gesprek aardig te sturen.” Omdat De wereld draait door hem eerder teleurstelde besloot hij zijn wensen in een e-mail vast te leggen. Wel spreekt hij altijd mondeling af dat hij geen vragen beantwoordt over zijn privéleven. Ook maakt hij liever geen afspraken over exclusiviteit: „nieuws is nieuws en ik ga zitten waar ik wil’’ is zijn credo.

Ewart van der Horst, eindredacteur van De wereld draait door, zegt dat zijn programma nooit afspraken maakt met gasten. Peter R. de Vries was een uitzondering. De samensteller had ingestemd met een tijdsverdeling, maar Van der Horst vindt het niet chique dat Peter R. de Vries zo’n rel schopt ,,omdat het nu net lijkt of hij alleen maar zijn boek wilde promoten. De vrije journalistiek laten wij zwaarder wegen dan de pr voor een product als een boek. Natuurlijk wil je sommige gasten graag en die kom je daarom af en toe tegemoet. Dan zoek je naar een win-win situatie. Maar wij verliezen ook wel eens hoor. Dan kiest een gast die in het middelpunt van het nieuws staat een ander programma.”

Tenko van der Hee, eindredacteur van Netwerk en de talkshow Knevel & Van den Brink (EO) signaleert echter bij de huidige scherpe concurrentie ‘het grote claimgedrag tussen programma’s onderling’. „Mensen zijn sneller geneigd om exclusief voor een talkshow te kiezen omdat ze daar tien minuten aan het woord komen. In Netwerk kiezen we voor de reportage en en minder voor pratende hoofden.”

Een andere ontwikkeling die hij ziet is dat specialisten, zoals defensie- of Oost-Europa-experts, vaker geld vragen als hen gevraagd wordt hun visie te geven in een actualiteitenrubriek. ”De voorbereiding kost hun tijd. En dan vind ik het best te verdedigen dat je daarvoor betaalt”, zegt hij. Het zou dan gaan om bedragen van rond de tweehonderd euro.

Media-ethicus Evers vindt daar niets mis mee. ,,Ooit kreeg ik voor een mediaoptreden in het toenmalige 2Vandaag 250 gulden. Dat was hetzelfde bedrag als voor een artikel op een opiniepagina.”

Charles Groenhuijsen, freelance journalist en auteur van een aantal boeken over de Verenigde Staten, is in de aanloop naar de Amerikaanse presidentsverkiezingen een veelgevraagd gast op televisie. Hij treedt regelmatig op in Pauw & Witteman als commentator en krijgt daarvoor betaald.

Voor de kijker is het verschil tussen een gast en een sidekick in De wereld draait door en een columnist en gast in Buitenhof wel duidelijk, maar Groenhuijsen lijkt een gewone gast. Voor media-ethicus Evers is het echter evident dat Groenhuijsen als deskundige is ingehuurd. ,Ik zie als kijker gewoon een freelance commentator zijn visie geven. En dan ga ik ervan uit dat hij daarvoor betaald wordt´´

Geld speelt overigens geen leidende rol voor Groenhuijsen als hij optreedt als commentator. Leidraad is dat hij iets met het medium moet hebben. ,,Op Radio 1 heb ik ooit een nacht gezeten en daarvoor wilden ze me betalen. Ik ken de radiobudgetten en zei: laat maar zitten.” Ook wil hij niet te vaak op televisie te zien zijn: ,,Je moet oppassen voor slijtage.”

De naamsbekendheid die hij door tv genereert is echter goed voor de verkoop van zijn boeken. ,,Soms lukt het ook niet om de cover van je boek te laten zien. In Netwerk sneuvelde zo’n shot ooit. Dat is dan pech. Soms ligt het ook aan de dynamiek van een gesprek dat anders gaat dan gepland. Ik snap het relletje niet dat Peter R. de Vries schopt. Ach, soms moeten talking heads hun mond houden.”

Zie voor interview met Peter R. de Vries nrc.nl/media