Een schimmige psychopaat in een grimmig land

De broers Coen leken alleen nog maar films te maken die naar andere films verwijzen.

In No Country For Old Men slaan ze nieuwe wegen in: dit is hun eerste boekverfilming.

Het onherbergzame gebied op de grens van Texas en Mexico is geen land voor oude mannen, jonge mannen kunnen zich daar al nauwelijks staande houden, en vrouwen komen er helemaal niet aan te pas. In No Country For Old Men van Joel en Ethan Coen speelt dit landschap een hoofdrol. Maar dan veel minder gestileerd in beeld gebracht dan in eerdere films van de Coens en hun vaste cameraman Roger Deakins. De woestijn heeft geen opsmuk nodig.

Dit landschap onder een moordende zon, is een geschikte plaats om een besef te ontwikkelen van de futiliteit van iedere menselijke inspanning. Daarmee worstelt de Texaanse sheriff op leeftijd, Ed Tom Bell (Tommy Lee Jones). Zijn fraaie monologen in de melancholieke voice over zijn rechtstreeks afkomstig uit de gelijknamige roman van Cormac McCarthy.

Tijdens zijn loopbaan heeft de sheriff altijd zonder al te veel inspanning de orde weten te handhaven. Maar in de herfst van zijn leven wordt hij geconfronteerd met een radicaal nieuw kwaad, waar hij geen raad mee weet. Dat kwaad verschijnt in de persoon van de mysterieuze Anton Chigurh (Javier Bardem).

In de eerste scènes zien we hem een hulpsheriff wurgen met zijn handboeien en een willekeurige automobilist executeren met een schietapparaat aan een hogedruktank, dat je eerder in het slachthuis zou verwachten.

Waar komt zulk radicaal kwaad vandaan? De sheriff neigt naar cultuurpessimisme; de jeugd krijgt tegenwoordig – de film speelt zich af in 1980 – geen fatsoenlijke opvoeding meer en de drugshandel heeft het grensgebied tot een warzone gemaakt. Maar hij is ook gevoelig voor een metafysische verklaring. Hij is geen religieus mens, zo peinst hij in een passage in de roman die de film niet heeft gehaald, maar misschien moet hij constateren dat de duivel toch bestaat.

Anton Chigurh, een bad guy van mythische proporties, geeft alle aanleiding tot zulke theologische speculaties. Chigurh blijft volstrekt onaangedaan bij zijn moordpartijen, zelfs als hij zelf ernstig gewond raakt. In de hele film is hij niet meer dan een schim, een vreemdeling met een naam die bijna niet is uit te spreken en ironisch genoeg klinkt als ‘Sugar’.

Is hij wel een mens? Het kwaad heeft in No Country For Old Men geen eigen identiteit, maar bestaat juist uit het ontbreken van iedere (menselijke) eigenschap. Dat zie je in Chigurhs lege ogen en hoor je in zijn uitdrukkingsloze, diepe stem. Het moet wel raar lopen wil Bardem voor dit weergaloze portret van een psychopaat niet de bijrol-Oscar krijgen, waarvoor hij is genomineerd.

Chigurh maakt jacht op Llewelyn Moss (Josh Brolin), een lasser en Vietnamveteraan, die in de woestijn bij toeval stuit op de dode lichamen van een drugsbende en een koffertje met twee miljoen dollar. Hij neemt het koffertje mee, maar gaat die nacht terug om water te brengen aan de enige man die nog in leven was. Heel onverstandig en hij weet het: „I’m fixin’ to do something dumber than hell”, zegt hij tegen zijn vrouw.

De Coens hebben zich in hun films vaak vrolijk gemaakt over kleine krabbelaars, die stuntelend het pad van de misdaad inslaan. Brolin staat met zijn sterke spel zo’n neerbuigende houding tegenover zijn personage niet toe.

Llewelyn is evenzeer fatalist als de sheriff en Chigurh. Dat is geen veelbelovende levenshouding voor de held van een avontuur. Die moet immers iets doen. Maar laat drie verschillende soorten fatalisme op elkaar botsen en je hebt een film. Een heel goede zelfs.

In hun recente films leken de Coens zich te verliezen in een spiegelpaleis van films die alleen nog naar andere films verwijzen, en daarmee net zo irrelevant te worden als Quentin Tarantino. In No Country For Old Men slaan ze nieuwe wegen in: dit is hun eerste echte boekverfilming, ze werken met acteurs die nieuw voor hen zijn, de stijl is realistischer en de ironie beter gedoseerd. Dat heeft een film opgeleverd waar niemand om heen kan. En die zijn zeldzaam.

No Country For Old Men

Regie: Joel en Ethan Coen. Met: Tommy Lee Jones, Javier Bardem, Josh Brolin. In: 30 bioscopen.