Uruzgan te duur voor eigen foto’s

Kan een fotograaf die voor Defensie werkt een prijs voor fotojournalistiek krijgen? De gemoederen lopen hoog op, zo bleek ook tijdens een debat gisteren in Den Haag.

Rosan Hollak

,,Iemand die voor defensie werkt is geen fotojournalist. Als hij straks in zijn graf ligt noemen mensen hem fotograaf, geen journalist!´´ Het druk bezochte debat gisteravond in Den Haag over de onafhankelijkheid van de fotojournalistiek, georganiseerd door Stichting de Zilveren Camera en Internationaal Perscentrum Nieuwspoort is al twee uur aan de gang als fotograaf Robert Goddyn achterin de zaal opstaat en de knuppel in het hoenderhok gooit.

,,Onzin,” reageert zijn collega Peter de Jong (AP) voorin de zaal. Hij zit, samen met fotograaf Robert Knoth (Getty), Ronald Vles (jurist), fotografe Marrigje de Maar en Trouw-verslaggever George Marlet in een panel dat wordt geleid door Max van Weezel. ,,Wanneer ben je als fotograaf nu kritisch en onafhankelijk?” vraagt De Jong. ,,Kom op zeg. Iedere fotojournalist heeft wel bijbaantjes.”

,,Dat is heel normaal,” voegt Knoth er meteen aan toe. ,,Chris Capozziello bakt hamburgers bij McDonalds. Maar hij won in 2005 wel een prijs bij World Press Photo voor zijn serie over kanker. Is hij dan niet objectief?”

Aanleiding voor de verhitte discussie is de commotie die halverwege januari ontstond omdat de jury van de Zilveren Camera een serie foto’s van Nederlandse soldaten in de Afghaanse provincie Uruzgan had genomineerd die gemaakt bleek te zijn door beroepsfotograaf Sjoerd Hilckmann, werkzaam bij de audiovisuele dienst van het ministerie van Defensie.

De serie, die uiteindelijk de derde prijs kreeg in de categorie 'buitenland documentair', werd door een aantal gerenommeerde fotojournalisten ernstig bekritiseerd. Hilckmann zou zijn opnamen niet als onafhankelijk persfotograaf hebben gemaakt. „Een journalist behoort fundamenteel onafhankelijk te zijn en geen ander doel te dienen dan de waarheidsvinding”, schreef fotograaf Jan Banning in een protestbrief.

Volgens het bestuur van de Zilveren Camera was er geen belemmering om Hilckmann te nomineren, omdat hij voldeed aan het criterium dat hij beroepsfotograaf is. Bovendien waren zijn foto’s in meerdere kranten gepubliceerd waaronder NRC Handelsblad. Wel besloot voorzitter Hans Kouwenhoven om, na alle commotie, een discussie te organiseren om te kijken of volgend jaar het reglement moet worden gewijzigd.

Een moeilijke kwestie want ook gisteravond bleken de gemoederen hoog op te lopen en de meningen sterk verdeeld. Niemand kwam er helemaal uit waar die ‘journalistieke onafhankelijkheid’ nu werkelijk voor staat. Want wat is bijvoorbeeld het verschil tussen de foto’s die een embedded fotojournalist maakt en de beelden die een fotograaf in dienst van Defensie schiet?

Knoth maakte in ieder geval duidelijk dat interessante beelden uit Uruzgan in beide gevallen moeilijk te realiseren zijn. ,,Ik ben gevraagd naar Uruzgan te gaan. Maar dan mocht ik maar even blijven. Daar heb je niks aan. Dan kan je misschien alleen een rondje rond de moskee fotograferen.”

Knoth is niet te spreken over de serie van Hilckmann. ,,De Zilveren Camera had deze foto’s genomineerd omdat ze blijkbaar geen betere foto’s over Uruzgan konden vinden. Deze foto’s waren overduidelijk voor Defensie gemaakt. Ik noem dat geen documentaire fotografie. Je ziet in die serie helemaal niets van de stress waar die jongens onder lijden. Maar wel een foto van een soldaat die een strip zit te lezen.''

Volgens Kouwenhoven kijkt een fotograaf in dienst van het leger inderdaad anders naar zijn omgeving dan een fotojournalist. ,,Iemand die voor Defensie werkt, maakt foto’s van zijn collega's. Dus ook als ze pannenkoeken bakken zet hij dat op de foto. Maar een fotojournalist zoekt toch dieper, die is veel meer op zoek naar de emotie.” Als voorbeeld noemt hij de Britse fotograaf Tim Hetherington die net de World Press Photo heeft gewonnen met een foto bij het artikel Into the Valley of Death van een uitgeputte soldaat die in een loopgraaf ligt in Afghanistan. ,,Maar die jongen heeft daar voor veel geld in opdracht voor Vanity Fair maanden aan kunnen werken.”

Dat er vorig jaar geen betere foto’s uit Uruzgan zijn gekomen is vooral een financiële kwestie, meent Kouwenhoven. ,,Door krimpende budgetten krijgen de fotojournalisten in Nederland minder opdrachten van de traditionele media. Daardoor gaan steeds meer instellingen zelf foto’s voor de pers laten maken.”

Volgens Joop Veen, directeur voorlichting van het ministerie van Defensie, moet de discussie over de onafhankelijkheid van de fotojournalistiek vooral binnen de media worden gevoerd. ,,Bij onze audiovisuele dienst werken zo´n twintig fotografen. Zij moeten het werk dat de Nederlandse krijgsmacht doet zo goed mogelijk in beeld brengen. Maar het is een keuze van de dagbladen zelf om deze beelden ook in de krant te gebruiken.”

Volgens Veen kan de media ervoor kiezen om een fotograaf mee te sturen met de troepen. Een andere optie is dat een journalist zelfstandig gaat met alle risico’s van dien. Knoth noemt als voorbeeld fotojournalist Arnold Karskens. ,,Hij is wel zelf naar Afghanistan gegaan. Maar dat is levensgevaarlijk en niet te betalen.” Knoth vindt het 'stuitend’ dat geen enkele krant in Nederland een eigen fotograaf naar Uruzgan heeft gestuurd. Volgens hem wordt er op redacties te veel bezuinigd. ,,Maar wat ik nog veel erger vind, is dat er zelfs geen interesse meer bestaat voor een fotoreportage van Nederlanders uit Uruzgan. Als ik met een redactie bel krijg ik te horen: dat verhaal kunnen we niet kwijt. Dat getuigt van een enorm gebrek aan ambitie.”

Trouw-verslaggever Marlet, die gewapend meeging met de troepen in Uruzgan, wijst fotojournalisten vooral op hun eigen verantwoordelijkheden. ,,Steek de hand in eigen boezem en maak in de toekomst dermate goede foto’s dat deze discussie overbodig wordt.”

Aan het eind van de avond besluit Kouwenhoven dat hij niet van plan is de reglementen van de wedstrijd drastisch te wijzigen. ,,Ik denk wel dat de jury voortaan in de laatste ronde moet weten wie de maker van een foto is. Dat maakt toch dat je een beeld anders beoordeelt.”

Voor een interview met fotojournalist Tim Hetherington en journalist Sebastian Junger over hun werk in Afghanistan zie vanityfair.com

De volledige serie van Sjoerd Hilckmann staat op zilverencamera.nl

Rectificatie / Gerectificeerd

Correcties en aanvullingen

Geweerinstructie

In het artikel Uruzgan te duur voor eigen foto’s (13 februari, pagina 20). werd vermeld dat Trouw-verslaggever George Marlet ‘gewapend meeging met de troepen in Uruzgan’. Marlet heeft instructie gekregen hoe in geval van nood met het geweer om te gaan. Defensie is inmiddels gestopt met het geven van geweerinstructie.