Sorry zeggen is een trend geworden

Australië biedt zijn excuses aan voor een misdaad uit het verleden. Nederland, Japan en de paus deden dit eerder.

Is dit afdoende en wanneer is geschiedenis verleden tijd?

Excuses aanbieden voor misdaden uit het verleden is een beetje een trend geworden. Johannes Paulus II deed het, net als de Nederlandse minister Van Boxtel, de Japanse regering en nu de Australische premier Rudd. Maar wanneer zijn excuses op zijn plaats? Zijn verontschuldigingen eigenlijk wel afdoende om schuld te belijden en het veroorzaakte leed te verzachten? Wanneer komen ze te laat? En wanneer is de geschiedenis verleden tijd?

1 Japan en de Tweede Wereldoorlog. „De Japanse premier heeft op alle mogelijke manieren excuses aangeboden voor de Japanse oorlogsmisdaden tijdens de Tweede Wereldoorlog”, zegt Jan van Wagtendonk, voorzitter van de Stichting Japanse Ereschulden (SJE). „Maar het Japanse parlement heeft die excuses nooit bekrachtigd namens het Japanse volk. Ik ben geboren in Nederlands Indië en mijn familie is zwaar beschadigd door de Japanse bezetting. Ik heb in een Jappenkamp gezeten. Mijn vader is door de Japanners onthoofd. Daar moet iets tegenover staan.”

„De SJE strijdt ervoor dat de excuses worden omgezet in een financiële compensatie en dat de Japanse oorlogsmisdaden op een objectieve manier in de schoolboeken worden vermeld en niet het geromantiseerde verhaal zoals nu. Eind vorig jaar heeft de Tweede Kamer de motie Van Baalen aangenomen met deze strekking. Minister Verhagen van Buitenlandse Zaken heeft gezegd dat hij er bij de Japanse regering met klem op zal aandringen aan de in de motie gestelde voorwaarden te voldoen.”

„Excuses alleen zijn niet voldoende, zeker niet als die niet echt gevoeld worden. Japan is een materialistische samenleving. Pas als de Japanners compensatie betalen, dan weten we dat ze het voelen.”

2 Mea culpa van de paus. „In een uniek en historisch gebaar heeft paus Johannes Paulus II in 2000 vergiffenis gevraagd voor fouten die de katholieke kerk heeft gemaakt in haar tweeduizend jarige bestaan”, zegt de in het Vaticaan gespecialiseerde historicus Ewout Kieckens. „De paus sprak in algemene bewoordingen, maar die werden uitgelegd als een spijtbetuiging over zaken als de Holocaust en de kruistochten.”

„Schuld en boete speelt een belangrijke rol in de Rooms-Katholieke Kerk, mea culpa is de biecht aan het begin van de mis. De kerk kan met zijn spijtbetuiging een voortrekkersrol spelen. Het Vaticaan is invloedrijk in Italië en dat land heeft nooit verantwoording afgelegd over het beleid van Mussolini tijdens de Tweede Wereldoorlog. Het fascisme is als een virus in Italië, sommige politieke partijen in Italië zien er nog steeds niet slechts in. Dat het Vaticaan dat wel doet kan reinigend werken.”

„Is het mea culpa afdoende? Het wordt aan het begin van de mis vaak automatisch uitgesproken, zonder dat mensen er over nadenken. Op deze manier heeft het geen waarde.”

3 Nederland en de slavernij. „De toenmalige Nederlandse minister van Koninkrijksrelaties, Roger van Boxtel, heeft in 2001 namens de regering excuses aangeboden voor het Nederlandse slavernijverleden”, zegt Piet Emmer, hoogleraar koloniale geschiedenis in Leiden. De Nederlandse staat heeft niet actief handel gedreven in slaven, dat werd gedaan door privépartijen zoals de West-Indische Compagnie (WIC). Maar Nederland heeft slavernij wel toegestaan in zijn koloniën. Suriname werd bijvoorbeeld bestuurd door de sociëteit van Suriname, waar de WIC een aandeel in had. De staat der Nederlanden had weer een aandeel in de WIC. Ook had de Nederlandse staat in de koloniën zelf slaven in dienst om wegen aan te leggen en forten te bouwen.”

„Als ik een afstammeling van een slaaf zou zijn, kan ik me niet voorstellen dat ik waarde hecht aan excuses van iemand die er zo ver vanaf staat. Het is mode geworden om excuses aan te bieden. Ik zie er helemaal niets in. Ik ben een realist. Feit is dat we dingen in het verleden verkeerd hebben gedaan. Daar hebben we van geleerd en daar schamen we ons nu voor. Maar je kunt wel aan de gang blijven. Moet de staat dan zijn excuses aan het Nederlandse volk aanbieden voor de slechte behandeling van armen, homoseksuelen en vrouwen? Het enige wat we kunnen doen is blij zijn dat we het nu anders doen.”

Hebben excuses zin? Discussieer mee op: nrcnext.nl/openie