Frankrijk worstelt met Vichy

Geert Mak schreef In Europa over de historie van de 20ste eeuw. De VPRO zendt er een serie over uit. Onze correspondent in Parijs belicht de wijze waarop Frankrijk nu met zijn verleden omgaat.

Simone Veil is de Franse engel die ontsnapt is aan het verleden. De nu 81-jarige politica overleefde Auschwitz en Bergen-Belsen. Zij ontsnapte niet alleen aan de Shoah, maar ook aan het Franse regime van maarschalk Pétain, dat vanuit het stadje Vichy meewerkte met het naziregime en de jodenvervolging. Veil groeide als Simone Jacob op in een seculier joods gezin in Nice. Tot 1944 wist het gezin met valse identiteitskaarten aan deportatie te ontkomen.

Toen Veil in 1945 met haar zuster uit Duitsland terugkeerde, was Frankrijk niet meer hetzelfde. In haar autobiografie Une vie vertelt ze dat voor ervaringen van overlevenden geen belangstelling was. Haar oplossing: werken, werken, werken. Ze maakte carrière, eerst als magistraat, daarna als politica. Als minister van Gezondheid onder president Giscard d’Estaing (1974-1981) voerde ze het recht op abortus in. Ze werd daarna de eerste voorzitter van het gekozen Europees parlement.

Maar Veil bleef in de Franse politieke verhoudingen buitenbeentje. Nooit aanhanger van president Charles de Gaulle, de leider van de Vrije Fransen in de oorlog, die decennialang volhield dat Frankrijk niet met zelfkritiek op de oorlog hoefde terug te kijken. Ze had nooit vertrouwen in de socialistische Mitterrand, die niet alleen in het verzet actief bleek te zijn geweest, maar ook in het Vichy-regime.

Met Mitterrands opvolger Chirac had Veil evenmin veel op, maar hij scoorde één belangrijk punt. In juli 1995 erkende hij als eerste president verantwoordelijkheid voor Vichy en de jodenvervolging.

Pas vorig jaar vond Veil in Nicolas Sarkozy de eerste presidentskandidaat die zij van harte steunde. Ironie van de geschiedenis: geen president wordt door tegenstanders zo vaak zélf met maarschalk Pétain vergeleken. Bijvoorbeeld in het netwerk Réseau Education Sans Frontières, dat zich verzet tegen uitzetting van illegalen, onder meer door onderduikadressen te organiseren. Vorige maand verscheen in Parijs nog een activist voor de rechter, die door Sarkozy was aangeklaagd om een protestmail met de zinsnede: „Vichy komt terug, Pétain is zijn honden vergeten.” Eis van de aanklager: 750 euro boete. Een boekje van de marxistische filosoof Alain Badiou, waarin hij Sarkozy’s gedachtegoed ontleedt als „trancedentaal pétainisme”, staat hoog op de bestsellerlijst.

Sarkozy heeft zich aangesloten bij Chiracs erkenning van Vichy als Frans verleden. Maar Simone Veil kent wel moeilijke momenten. Ze nam tijdens de verkiezingscampagne vorig jaar afstand van Sarkozy’s – inmiddels uitgevoerde – voornemen een minister van Nationale Identiteit en Integratie te benoemen. Veil noemde de verwijzing naar nationale identiteit „erger dan een verspreking”.

In haar autobiografie vertelt Veil hoe ze koningin Beatrix eens vertelde over haar bewondering voor het vertrek van Wilhelmina en de Nederlandse regering naar Londen tijdens de Duitse inval in 1940. Beatrix legt dan uit dat Wilhelmina in eigen land juist nogal eens wordt verweten haar volk in de steek te hebben gelaten. Veil vertelt de anekdote nadat ze heeft uitgelegd dat de gevolgen van historische gebeurtenissen nooit alleen wit of zwart zijn. „In Frankrijk is bij velen onbekend dat in de politieke leegte die in Nederland heerste, heel veel joden zijn verraden.”

Zie www.ineuropa.nl en zondag de vijftiende aflevering van de televisieserie In Europa (Ned.2, 21.10u.).