Het graf van Henoe

Prof. Dr. Harco Willems van de KU Leuven (2e van links)

Vorig jaar maart ontdekte het team van Egyptoloog Harco Willems in de dodenstad van Deir al-Barsha in Midden-Egypte de grafkamer van provincieambtenaar Henoe, met een gave houten grafkist en rijke grafgeschenken.

Hoe ontdek je nou zoiets?

„Het hangt samen met onze aanpak. Veel Egyptologen richten zich op belangrijke graven. Men kiest er één uit die nog niet grondig beschreven is en gaat aan de slag. Maar mij interesseert vooral het verhaal erachter, hoe die maatschappij in elkaar stak.”

Wie werden er gemummificeerd en wie niet?

„Daar weten we weinig van. Wij werken aan een grafveld van één à twee vierkante kilometer uit 2040 tot 1850 voor Christus. Het veld waar de provinciegouverneurs begraven zijn, is goed onderzocht, de rest nauwelijks. Wél treffen we vaak sporen van grafrovers. Negentiende-eeuwse sigarettenpakjes van het Egyptische merk Matossian, stapels kranten met frontberichten uit 1915, toen hier een Amerikaanse expeditie gaande was, eenmaal een complete pikhouweel. Met geomagnetische scanapparatuur en grondradar kijken we in de ondergrond en op basis van educated guesses graven we stukjes op. We vinden clusters van rijke en armere graven.”

Zitten daar patronen in?

„Ja, het grafveld was georganiseerd rondom een processieweg. Het hoorde bij een stad op de andere Nijloever. Bij begrafenissen en graffeesten stak men de rivier over en volgde de processieweg, die in het oosten uitkomt bij de gouverneursgraven. Familiehoofden liggen begraven langs de processieweg. Daarachter liggen hun ondergeschikten, in een duidelijke hiërarchie. Het ongeschonden graf van Henoe ligt in een veelbelovend gebied. Al na een dag graven was het raak. In het schemerduister zagen we een grafkamer met houten grafgeschenken, de verfkleuren waren vierduizend jaar na dato nog fris.”

Een ontroerend moment?

„Als je daar na vierduizend jaar rust en stilte als eerste binnenstapt, voel je je wel een indringer. Ik heb een paar keer ‘sorry’ tegen meneer Henoe gezegd. Maar je bent vooral druk met crisisbeheersing. Snel extra bewaking regelen, anders maken omwonenden ’s nachts het karwei voor je af.

Wat voegt dit toe aan de wetenschap?

„Intrigerend zijn de restauratie-inscripties die we aantroffen. Gouverneur Djehutinacht, een tijdgenoot van Henoe, claimt restauraties van graven van zijn voorouders, hoewel je nergens sporen van restauraties ziet. Vermoedelijk was het aanleggen van een grafkamer in die tijd een soort relatiegeschenk. Djehutinacht legde blijkbaar nieuwe graven voor zijn hofhouding aan bij eeuwenoude, in verval geraakte graven van zijn voorouders. Dat blies de dodencultus nieuw leven in, er werd weer geofferd, voor de nieuwe én de oude doden. Daarmee sloeg hij twee vliegen in één klap.”