Fundamentalisme + populisme = fascisme

Waar is de tijd dat je onbezorgd en ontspannen kon lachen om fanatici, hysterici, moraalridders, misselijkmakende middenstand, autoriteiten en volksverlakkers?

We huiveren voor fundamentalisten, maar die hadden vaak ook iets grappigs. Je lachte je tranen om sommige televisiedominees. In mijn jeugd had je Lou de Palingboer die furore maakte als God zelf en Nederland van de duivel wilde redden. Niemand was bang voor hem. Onschuldige tijden van weleer.

André Rouvoet is minister en bemoeit zich met de programmering van de publieke omroep. Moet ik me nu alsnog zorgen maken over het verhaal van een jeugdvriend in De Pers? Die herinnert zich dat de jonge Rouvoet al „bezig was met terugdraaimuziek”. „Anders geformuleerd: André draaide plaatjes in tegengestelde richting om te horen of de lp verborgen duivelse boodschappen bevatte. Ik weet nog dat hij bij een plaat van Pink Floyd de boodschap try to smoke marihuana hoorde. Hij was daar heel serieus in. Als hij zoiets beluisterde vernielde hij die platen. Dan was het echt: doormidden en weg ermee.”

Ik kan het niet helpen dat zo’n anekdote me eerder de slappe lach bezorgt dan dat ik alsnog boos kan worden. Fraai is het niet, muziekalbums vernielen is in principe net zoiets als boeken verbranden, maar was Rouvoet gevaarlijk? Dat worden fundamentalisten pas als zij de media op stang weten te jagen en een snaar in het volksgevoel weten te raken.

De beste remedie is: uitlachen en anders maar diep ademhalen, ontspannen, of, met een gevleugeld woord van wijlen Wim Sonneveld, „niet op reageren Lena!” Helaas, het werkt niet meer, fundamentalisme verbindt zich met populisme en is vervolgens in deze combinatie onmogelijk te negeren. Dat heeft diepere oorzaken dan de medialogica waarin naar verhouding onbetekenende incidenten buiten elke proportie worden opgeblazen, maar het zichzelf versterkende mechanisme in de mediahypes die ons dezer dagen tot walgen toe bezighouden, speelt wel een rol.

Neem het – op zichzelf nog tamelijk onschuldige – voorbeeld van Rouvoets appèl aan BNN en de VPRO om de antieke pornofilm Deep Throat niet uit te zenden. Had de minister er, zoals hem betaamde, het zwijgen toe gedaan, dan zou er natuurlijk geen haan naar gekraaid hebben. Als iemand het opbrengt hiernaar te gaan zitten kijken, dan toch alleen dankzij de doeltreffende gratis reclamecampagne van de minister voor Jeugd en Gezin. Waarschijnlijk zit de hele gereformeerde goegemeente met rode konen aan de buis gekluisterd.

In het geval van de veelbesproken uitzending van misdaadverslaggever P.R. de Vries over een verdwijningzaak op Aruba nam de gratis reclame de vorm aan van psychologische kijkdwang. Beoefenaren van het vak massacommunicatie zeggen dat het programma van De Vries is geschoeid op een commerciële Amerikaanse leest en dat we maar aan deze veramerikanisering in de media moeten wennen. Ik kan me echter niet voorstellen dat in de Verenigde Staten concurrerende omroepen dagenlang uur na uur in nieuwsrubrieken en praatprogramma’s een aangekondigde uitzending van een concurrent als belangrijk nieuws presenteren zonder dat er nog enig feit bekend is. In Nederland hebben de publieke omroepen juist meegedaan met het ‘hypen’ van een uitzending die achteraf geen enkel juridisch relevant nieuwsfeit bleek op te leveren en uitdraaide op volksophitsing als nieuwe vorm van emotie-tv.

En hier komt het populisme als factor om de hoek kijken. De kijkcijfers van De Vries zouden namelijk aantonen hoezeer het volk de rechtspleging wantrouwt. Als dat waar is, hebben we opnieuw te maken met een zichzelf in beweging zettend en zichzelf versterkend mechanisme.

Het wantrouwen is immers opgewekt door de missers en blunders in schokkende strafzaken (Puttense moordzaak, Schiedammer Parkmoord, Lucia de B., Hell’s Angels, handel in informatie uit strafdossiers, et cetera). Strafzaken gaan stuk doordat justitie zich – onder invloed van de roep om ‘keiharde’ misdaadbestrijding – losmaakte van haar magistratelijke traditie en zich als een ploeg crime fighters opstelde. Scoren, scoren! Het gevolg was al begin jaren negentig een crisis in de rechtsstaat, vastgesteld door de parlementaire enquêtecommissie Van Traa, en een roep om herstel van rechtswaarborgen tegen uit de hand gelopen opsporingsmethoden.

Wat zegt nu de hoogste baas van het Openbaar Ministerie Harm Brouwer naar aanleiding van de uitzending van De Vries over de zaak-Holloway? Dat justitie weer méér bevoegdheden moet krijgen. Het volk vraagt er immers om, zeven miljoen kijkers sterk. En de burgers moeten meer gaan opsporen. Dat is een recept voor heksenjachten. Conclusie: via de televisie gepropageerd populisme leidt tot moderne inquisitie en in de toekomst het gevaar van moderne pogroms.

Over Nederland waait een imbeciele wind. Berichten in de pers kondigen een film aan. Niet één keer, maar duizend keer. En dan heb ik het over de serieuze nieuwsmedia, het aantal berichten op het internet over de film van Wilders film overtreft anderhalf miljoen.

Het is om gek van te worden. De hoeveelheid non-nieuws over de uitzending van De Vries viel dus in het niet bij de hoeveelheid non-nieuws over de voorzegde Wildersfilm. Bij De Vries duurde het reclamebombardement drie dagen, de film van Wilders wordt nu al maanden lang onafgebroken aangekondigd. Iedereen moet kijken. Of je wilt of niet, je hebt allang geen keus meer. Of je atheïst bent, christen, moslim, je zúlt kijken. Waarom? Bob Dylan: „Someone’s got it in for me, they’re planting stories in the press” (Idiot wind). Waarom, nogmaals? „Their minds are filled with big ideas, images and distorted facts.”

Intussen zit ik met allerlei vragen waar ik geen pasklaar antwoord op heb. Wat is het verband tussen vrijheid van meningsuiting en geregisseerde kijkdwang? Waar verandert journalistieke berichtgeving in manipulatie? Waarom valt er niet meer te lachen om godsdienstwaanzinnige fundamentalisten of megalomane populisten?

Alleen op die laatste vraag heb ik, helaas, een antwoord: angst voor een nieuwe episode in de telkens terugkerende stormloop tegen de ratio en de vrijheid. Omdat fundamentalisme gecombineerd met populisme niets anders is dan fascisme.

Reageren kan op nrc.nl/etty (Reacties worden pas openbaar na beoordeling door de redactie).