Amerikaanse spierballendiplomatie tegen Duitsland

De Amerikaanse minister van Defensie zette gisteren Duitsland en Europa hardhandig onder druk: als ‘de extremisten winnen’ in Afghanistan en Irak zijn de consequenties groot.

Met een arsenaal aan politieke en diplomatieke middelen hebben de Verenigde Staten hun bondgenoot Duitsland de afgelopen weken gedwongen een grotere militaire inzet in Afghanistan serieus in overweging te nemen. De Duitse publieke opinie mag daar niets voor voelen, maar dat laat Washington koud.

Gestaag is de druk op Berlijn opgevoerd. Binnen de NAVO dreigt een tweedeling te ontstaan, waarschuwde de Amerikaanse minister van Defensie Robert Gates vorige week, tussen landen die wél bereid zijn om te vechten en te sterven, en landen die dat niet zijn. En zo’n splitsing tussen eersterangs en tweederangs lidstaten zou in feite neerkomen op „een vernietiging van het bondgenootschap”, voegde hij daar gisteren aan toe in een toespraak in München.

Het niet uitgesproken, maar niet te missen dreigement was: en wil Duitsland dát op zijn geweten hebben? Want ook al noemde Gates Duitsland niet met name, de boodschap is goed overgekomen dat hij het onacceptabel vindt dat een groot land als Duitsland weigert meer troepen naar Afghanistan te sturen, en dan met name naar het gevaarlijke zuiden, waar de strijd met de Talibaan het hevigst is.

De regering-Merkel is hierdoor in een lastig parket geraakt, al was het maar omdat de Amerikaanse spierballendiplomatie zich voor een groot deel afspeelde in het openbaar. Washington heeft de heikele kwestie zó hardhandig aan de orde gesteld, dat de Duitse regering er niet meer aan voorbij kan gaan. In binnen- en buitenland ligt de kwestie nu open en bloot op tafel – overigens net als de spanning tussen de VS en enkele andere NAVO-landen aan de ene kant, en Duitsland aan de andere.

Zeker drie vooraanstaande Duitse kranten hebben zich er de afgelopen dagen al voor uitgesproken dat Duitsland troepen naar het zuiden stuurt – de Frankfurter Allgemeine Zeitung, de Süddeutsche, en Die Welt. En oud-minister van Buitenlandse Zaken Joschka Fischer schreef vorige week in zijn column voor de website van het weekblad Die Zeit dat Duitsland binnen de NAVO geïsoleerd dreigt te raken. Hij waarschuwde dat zijn land het gevaar loopt straks „als hoofdverantwoordelijke aangemerkt te worden van een eventueel falen van de NAVO in Afghanistan”. En onder een volgende Amerikaanse regering zal de druk op Berlijn alleen maar groter worden, voorspelde Fischer.

Of de ondiplomatieke aanpak van Gates ook werkelijk zal leiden tot een grotere Duitse bijdrage aan de strijd in Afghanistan, valt nog niet te zeggen. Want was het al politiek riskant voor de regering-Merkel om een grotere rol in de onpopulaire oorlog op zich te nemen, wanneer het lijkt op zwichten voor Amerikaanse druk, wordt het alleen nog maar moeilijker.

„Achter de robuuste manier waarop Gates opereert zit een irritatie”, zei de Nederlandse minister van Defensie Van Middelkoop zaterdag in München, „die ik voor een deel begrijp en rechtvaardig vind.” Maar ook hij wilde Duitsland niet met name noemen.

Maar niet iedereen was zo voorzichtig op de conferentie in München, waar ministers van Defensie, diplomaten, parlementariërs en defensiedeskundigen van vrijdag tot zondag lang spraken over het thema ‘De wereld in verwarring; verschuivende machten, gebrek aan strategieën’. „De grote vraag is: hoe krijgen we Duitsland in beweging?”, zegt de voormalige Noorse staatssecretaris voor Buitenlandse Zaken Janne Haaland Matlary in de wandelgangen.

Het begon twee weken geleden met een uitgelekte brief van Gates aan de Duitse regering, waarin hij in harde woorden aandrong op een grotere militaire bijdrage van Duitse troepen aan de NAVO-operatie. Daarna sprak Gates in het Congres en op een bijeenkomst van NAVO-ministers in Vilnius over het gevaar dat het bondgenootschap verdeeld raakt. En vervolgens suste hij de emoties weer, door te zeggen dat hij het niet in het bijzonder over Duitsland had, en dat Duitsland al jaren waardevol werk doet in Afghanistan.

„Zo werkt diplomatie”, zegt Matlary, die aan de universiteit van Oslo internationale politiek doceert. „Je maakt je punt en je neemt het weer een beetje terug. Alleen druk van buiten kan de Duitse politiek veranderen. Niemand zal Duitsland nog als een serieuze speler zien bij het maken van beleid, als het geen troepen naar het zuiden van Afghanistan stuurt. Politieke invloed ontleen je aan je militaire bijdrage.”

Over de hoofden van de politieke klasse heen richtte Gates zich gisteren in München tot de hele Europese publieke opinie, met een krachtige oproep de oorlog te steunen. Als Europese regeringen, zoals de Duitse, zeggen dat ze hun bevolking niet mee kunnen krijgen, dan moet de bevolking beter uitgelegd worden wat er op het spel staat – en Gates nam daarbij het voortouw.

„Hoewel de regeringen van bijna alle bondgenoten het belang erkennen van de missie in Afghanistan, is de steun van het Europese publiek zwak’’, zei hij. Veel Europeanen beseffen volgens hem onvoldoende hoe ernstig het gewelddadige islamitisch extremisme in Afghanistan en elders de veiligheid van Europa bedreigt.

De aanslagen van 11 september 2001 hebben de Amerikanen de ogen geopend, aldus Gates. Maar veel Europeanen betwijfelen of de missie van de NAVO in Afghanistan wel de levens van hun zoons en dochters waard is.

Om zijn pleidooi kracht bij te zetten herinnerde hij aan de aanslagen in Madrid en Londen, en „kleinere aanslagen in Istanbul, Amsterdam, Parijs en Glasgow”. Bovendien somde hij een reeks verijdelde aanslagen op: van de samenzwering om gelijktijdig een aantal vliegtuigen boven de Atlantische Oceaan te laten neerstorten, tot plannen voor aanslagen op het openbaar vervoer. „Stel je even voor dat moslimterroristen erin geslaagd zouden zijn om jullie hoofdsteden op dezelfde schaal te treffen als ze New York hebben getroffen.”

Gates benadrukte dat hij zich „niet aan bangmakerij te buiten wil gaan”. Maar de vraag dringt zich op, zei hij, wat er zou gebeuren als de extremisten zegevieren in Irak of Afghanistan. „Of wat als ze erin slagen de regering van Pakistan omver te werpen? Of de regering van een belangrijk land in het Midden-Oosten? Over de hele wereld zouden geweld en terrorisme snel toenemen.”

De beste kans om het extremisme hard te treffen, zei hij, heeft de NAVO in Afghanistan. „Net zoals de leegheid van het communisme werd blootgelegd door de ineenstorting van de Sovjet-Unie, zo zou succes in Afghanistan, en Irak, een beslissende slag toebrengen aan wat sommige commentatoren Al-Qaedaïsme noemen.”

Redes Gates en Ivanov en de column van Fischer via nrc.nl/wereld