‘Stuk over de spanning tussen waarheid en leugen’

Met het politieke drama ‘Pijlers van de samenleving’ brak de Noorse toneelschrijver Ibsen door. Vanavond gaat het zelden gespeelde stuk in première bij toneelgroep Oostpool.

In een stille havenstad aan de Noorse kust komen op een dag vreemde zeelui aan. Ze zorgen voor angst en verwarring in de besloten dorpsgemeenschap. In het decorontwerp van Marc Warning voor het drama Pijlers van de samenleving (1877) van Henrik Ibsen zien we een zeilbootje op een gestileerde, reusachtige golf. „Die golf”, zegt Warning, „symboliseert het noodlot dat de welvarende stad zal treffen”.

Met dit stuk brak Ibsen als toneelschrijver voorgoed door, zowel in Noorwegen als meteen in Duitsland. Het valt op door zijn waarheidsgetrouwe personages, een maatschappelijke problematiek en herkenbare handeling. Regisseur Erik Whien (1978) brengt met deze Ibsen zijn eerste grote regie uit van een stuk dat in Nederland voor het laatst is gespeeld in 1978 door de Haagse Comedie. Whien is vanaf januari 2009 huisregisseur van Toneelgroep Oostpool in Arnhem.

Tijdens het regisseren van Pijlers van de samenleving zoekt Whien naar een vorm die zowel recht doet aan het negentiende-eeuwse, realistische drama als aan de politieke geldigheid van het stuk. Whien: „Pijlers gaat over de spanning tussen waarheid en leugen. In het verleden is iets gruwelijks gebeurd en langzaam komt dat aan het licht. Hoofdrol vervult de zakenman Bernick die het stadje welvaart geeft dankzij een bloeiende werf en rederij. De mensen in het stuk praten onophoudelijk over anderen. Normaal gesproken zijn die niet te zien, ze zijn gewoon ‘af’. Maar om het thema van leugen en achterklap aan te scherpen, zijn in mijn versie de spelers steeds aanwezig op het toneel.”

Tijdens een repetitie moet blijken of deze ingreep werkt. Acteur Lard Adrian die de rechtschapen godsdienstonderwijzer Rorlund vertolkt, zit tijdens een cruciale scène tussen de zakenman en zijn oude liefde Lona terzijde. Verwijten gaan over en weer. Als Adrian in de rol van Rorlund opkomt, weet de toeschouwer alles, maar hijzelf niets. Hij krijgt opnieuw het verhaal te horen, maar vertekend, gelogen. Tijdens zijn verlovingstijd werd de zakenman betrapt in de slaapkamer van zijn minnares. Deze ontdekking gaat nu, vele jaren later, alsnog tot een schandaal leiden. Acteur Adrian legt uit dat bij Ibsen de waarheid niet bestaat: „Iedereen heeft zijn gelijk. Bernick verkondigt dat het geheim van vroeger niet onthuld mag worden, anders stort de economie van het dorp ineen. Dat is zijn ‘pijler’. Zijn eerste geliefde dringt aan op de waarheid; dat is haar ‘pijler’. De scheepsbouwer stemt erin toe dat een gammel schip uitvaart naar Amerika, opdat een van de opvarenden, de zondebok Johan, de dood vindt. Daarna zit het geheim voorgoed in de doofpot. Andere pijler.”

Voor Erik Whien is het fascinerende aspect van Ibsens werk de manier waarop het verleden het heden bepaalt. „Bernick heeft het verzwijgen van zijn vroegere wandaad nodig om zijn onbezoedeld gedrag waar te maken. Hierdoor behoudt het dorp onder zijn hoede welvaart. Zo complex en fascinerend werken oude leugen en nieuwe waarheid bij Ibsen. Als regisseur en spelers willen we dit mechanisme blootleggen.”

Als een ‘verborgen dramaturgie’, zoals Whien het noemt, vormt in deze Pijlers van de samenleving een modern kantoorgebouw de plaats van handeling. Whien: „Het personeel krijgt opdracht een rollenspel te spelen als onderdeel van hun persoonlijkheidstraining. Geleidelijk komen ze in dezelfde verwarrende situatie terecht als Ibsens Bernick. Zij moeten, net als hij, een doorbraak forceren. Alles moet op scherp staan. Pas dan kom je bij de waarheid uit. Het is precies zoals Lona zegt: ‘Het vermogen om vrij te denken en het zoeken naar waarheid – dat zijn de pijlers van de samenleving’.”

Pijlers van de samenleving door Toneelgroep Oostpool. Première 9/2 Huis Oostpool, Arnhem. Tournee t/m 27/4. Inl.: www.oostpool.nl