Kijkcijfers, fatsoen en publieke omroep

Redacteur NRC Handelsblad

Wouter Bos houdt in het vandaag verschenen nummer van Socialisme & Democratie, het denkblad van de PvdA, een pleidooi voor fatsoen. Niet in enge, burgerlijke zin, maar fatsoen als zinvolle aanvulling op het gelijkheidsbeginsel waar de sociaal-democratie van oudsher op bouwt. Fatsoen als ondergrens in een beschaafd land. Minder moet je elkaar niet aandoen of laten overkomen.

Herverdeling van rijkdom en kansen wordt in een moderne samenleving steeds moeilijker, zegt Bos, maar met behulp van het begrip fatsoen kan een steeds welvarender middenklasse misschien worden overgehaald om minder gelukkigen niet aan hun lot over te laten. Het essay is een reactie op de Den Uyl-lezing waarin Jan Pronk de PvdA van Kok en Bos verwijt de linkse veren te hebben afgeschud en daarmee een stuurloze, amper solidaire middenpartij te zijn geworden.

In zo’n discussie gaat het impliciet over sociaal-economische ijkpunten, inkomen, uitkeringen, pensioen, zorg. Het is niet vergezocht om ook het recht op goed onderwijs onder basisfatsoen te vangen. Daarover gaat volgende week het rapport van de Kamercommissie-Dijsselbloem, die de onderwijsvernieuwingen van de laatste twintig jaar onderzocht.

De poging van Wouter Bos om fatsoen te herwaarderen kan ook nuttig zijn voor de publieke omroep. Of het er moeilijk of smeuïg toegaat, dat is het nationale studiehuis waar een heel volk zijn permanente educatie haalt. Er zit een knop op het toestel, zoals de VVD’er Remkes laatst zei naar aanleiding van de vraag of de publieke omroep de porno-film Deep Throat mag uitzenden. Die knop is inderdaad een kostbaar bezit, maar publieke zenders zijn van ons allemaal. Daar mogen we over meepraten.

Fatsoen en porno, de combinatie roept snel verkeerde associaties op. Vraag de ChristenUnie om commentaar, haal premier Balkenendes ‘Fatsoen moet je doen’ erbij en je zit in in de logica van niet korfballen op zondag. De PvdA vraagt om een gedragscode voor programmamakers. Balkenende IV, de verbodscoalitie. Maar voor goed begrip, fatsoen als ondergrens van wat je elkaar op de tv niet moet aandoen is veel vaker aanleiding dan nu bij de vertoning van een belegen KNO-film.

We zijn eraan gewend geraakt dat de commerciële omroep voyeurisme tot vast onderdeel van het vaderlandse mediadieet en exportpakket heeft gemaakt. Met emotie-tv heeft dat vaak niet eens te maken. Wáren er bij Big Brother, De Gouden Kooi en al dat eilandgevoos van Veronica maar echte emoties in het spel. Bij programma’s als RTL Boulevard en Hart van Nederland zijn er soms wel emoties in het spel, maar die worden behandeld als routineklussen.

Aan al die commerciële overschrijdingen van de grens tussen privé en publiek doet de publieke omroep gelukkig niet mee. Of wel? Allerlei min of meer actuele programma’s van de publieke omroep behandelen op een steeds minder excuserende manier de (voor)uitwerpselen van de commerciële gluur- en bemoei-tv. Als Clinton, Obama en McCain niet hadden ingegrepen zaten we nu nog op tien zenders met die fucking puber uit Aruba.

Het SBS 6-programma van Peter de Vries haalde vorige zondag prachtige kijkcijfers, maar het maakte een hutspot van de rechtstaat. Het vermoeden van onschuld, het beschermen van de persoonlijke levenssfeer, de rechten van een eventuele verdachte, het verschil tussen vermoeden en wettig bewijs – het zijn begrippen die achteloos verdwenen in het kampvuurtje van volksverontwaardiging. Drachten stond klaar om die jongen iets aan te doen. In een bijrol acteerde het Openbaar Ministerie als een in slaap gevallen nachtportier.

Hilversumse en Haagse realisten zeggen: het programma was een nieuwsfeit van de eerste orde, daar kan de publieke omroep niet omheen. Maar was het nieuwsfeit een feit dagen voordat het een feit was? Moesten vlaggenschepen van de publieke televisie als Pauw&Witteman en Nova zich zo laten prikkelen met de amuses uit de SBS-keuken? Zo’n hoofdrol spelen in het optuigen van de Joran-hype?

De nationale huiskamer is van Barend&Van Dorp overgegaan naar P&W. Dat is winst voor de publieke omroep. Mede door dat late avondsucces lagen de drie publieke netten ook in januari voor op RTL. Op het gevaar af de gezelligheid te verstoren, is er aanleiding voor de vraag hoe ver de publieke omroep zich moet laten leiden door kijkcijfers. Boer zoekt vrouw (KRO), Het mooiste meisje van de klas (TROS), Niehe zoekt boer (TROS), het is lekkere emo-tv, aardbeienkauwgom voor de ziel. Maar heb je daar een publieke omroep voor nodig?

De bonzen zeggen dat kijkcijfers nodig zijn voor reclame-inkomsten en een onmisbare graadmeter zijn – het is tenslotte gemeenschapsgeld. Publieke omroep mag niet voor een klein publiek zijn, want dat is elitair, en dus moet de publieke omroep dingen doen die op de commerciële tv ook kunnen. Het is een perfecte cirkelredenering. In Frankrijk heeft president Sarkozy reclamevrije publieke omroep aangekondigd, plus beperking tot essentiële taken. De commerciëlen zwijgen tevreden, France Télévision en Radio France zijn ontredderd.

Als Pauw&Witteman wethouder Asscher laat debatteren met voorvechters van de rosse Wallen, dan kan dat een zinvol onderdeel zijn van het publiek debat. De gemeenteraad van Amsterdam heeft het laatste woord. Als zij naar de volksgunst hengelen op de golven van de Joran-hype, de zoveelste Wilders-boer of het echtelijk getier bij een in problemen geraakte bokser, dan vraag je je af: hoe publiek moet de publieke omroep willen zijn.

De minister van OCW heeft vorig najaar prestatieafspraken gemaakt met de publieke omroep. Die gingen over kwaliteit en soort programma, niet over inhoud. Zoals het hoort in een democratie waarin preventieve censuur niet mag. Maar als de publieke omroep moet bezuinigen op nieuws en zó bedreven raakt in emo-tv dan is het misschien tijd te zoeken naar een niet-geborneerde definitie van fatsoen. Voor roddel halen we geen belastinggeld op.

Wilt u reageren? Schrijf de auteur: opklaringen@nrc.nl of neem online deel aan de discussie op www.nrc.nl/opklaringen (Reacties worden pas openbaar na goedkeuring door de redactie).