‘Ik heb me een beetje laten meeslepen’

Jérôme Kerviel (31), sinds amper twee jaar arbitragehandelaar bij de Franse bank Société Générale, dacht dat hij het ‘systeem’ door had. Hij gokte als aan de speeltafel in het casino en verloor.

Eén overeenkomst is er wel tussen Daniel Bouton (57), de tot voor kort onomstreden bestuursvoorzitter van Société Générale en Jérôme Kerviel (31), de tot voor kort onopvallende handelaar die zijn werkgever vorige maand een recordverlies van 4,9 miljard euro bezorgde. De laatste weken krijgen zij van allerlei kanten kritiek, maar ze geloven hardnekkig in hun eigen lijn.

Bouton geeft, tenminste in het openbaar, niet toe aan de kritiek dat gebrekkige interne controle bij Société Générale de grootste operationele schade aan een bank door een handelaar ooit heeft mogelijk gemaakt. Société Générale moet als gevolg daarvan nu vechten voor zijn onafhankelijkheid. Terwijl andere banken hun interesse in een overname laten blijken, is Bouton op zoek naar geld om de plotselinge gaten in de kas aan te vullen.

Dat is de schuld van Kerviel, volgens Bouton. Kerviel slaagde erin om ongeoorloofd vijftig miljard euro op het spel te zetten, zonder dat de bank het door had, omdat hij handig was in het omzeilen van op zichzelf goede controles. Kerviel had gespeeld met het bestaan van de tweede bank van Frankrijk, een bank met miljoenen particuliere klanten en een snel groeiende derivatenhandel.

Deze week sloeg de jongeman met het kortgeknipte haar, dunne lippen en altijd lichtgekleurd overhemd voor het eerst zelf voorzichtig terug naar zijn ex-werkgever. Sinds zijn verhoor vorig weekeinde hield Kerviel zich schuil bij „vrienden in de regio Parijs” – gisteravond werd hij weer vastgezet, onder meer omdat justitie wil voorkomen dat hij met mogelijke handlangers spreekt. Tussendoor reisde hij deze week naar het kantoor van zijn advocaat in Parijs voor een kort interview met het Franse persbureau AFP, het enige dat hij tot nu toe gaf. „Ik zal niet de zondebok van Société Générale zijn”, zei hij, ogenschijnlijk strijdbaar . Nee, hij was niet suïcidaal of instabiel, zoals was gesuggereerd. Hij neemt zijn verantwoordelijkheid – zijn deel, zegt hij. Want Kerviel ziet zichzelf niet als enige schuldige. De politie vertelde hij al dat de bank een oogje had toegeknepen zolang hij winst maakte. Ja, dat hij vijftig miljard op het spel zette, was veel. „Je verliest de notie van de bedragen als je dit soort werk doet,” legde hij uit. „Ik heb me een beetje mee laten slepen.”

Typisch geval van ontkenning door onervaren handelaar, meent Thami Kabbaj, ex-handelaar en econoom aan de universiteit van Orléans, die een boek heeft geschreven over de psychologie van handelaren. „Hij zegt in feite: het is niet mijn fout dat ik geld verloor.” Maar uitzonderlijk is het niet, en zeker geen bewijs van bijzondere psychische zwakte. „Iedereen kan zijn rationaliteit verliezen op de markt.”

Het resultaat is een crisis, die Kerviel ruimschoots te boven gaat. Dat banken en andere instellingen verliezen lijden door misstappen van individuele handelaren gebeurt regelmatig, zegt Philippe Tesler, directeur van Enablon, een bedrijf dat interne risicocontroles voor bedrijven ontwikkelt. „Het kan overal gebeuren, en de manier waarop het is gelopen is ook niet typische Frans.” Hij zegt wat veel specialisten al naar voren brachten: „Deze affaire is vooral bijzonder door haar omvang.” Vijftig miljard euro, meer dan de hele beurswaarde van Société Générale op het moment van ontdekking – 33 miljard euro.

De crisis komt nadat de Franse banken al maandenlang met wantrouwen werden bekeken. Ze zeiden betrekkelijk weinig schade te ondervinden van de Amerikaanse kredietcrisis. In Frankrijk geldt Société Générale als een specialist in de wereldwijde geavanceerde handel waarbij kredieten worden opgeknipt en in pakketjes doorverkocht met risico en al. In september moest Bouton er al eens aan te pas komen om te verzekeren dat „de situatie onder controle” was, toen de beurskoers van de bank daalde onder invloed van geruchten over verliezen.

De affaire-Kerviel is van een geheel andere orde dan de Amerikaanse kredietcrisis. Maar er zijn twee verbanden. Eén: op dezelfde dag dat Bouton de 4,9 miljard euro schade door Kerviel wereldkundig maakte, meldde hij dat het verlies van zijn bank door de Amerikaanse kredietcrisis toch wat groter uitviel: 2,02 miljard. „De aandacht is er door de omstandigheden wat minder naar uitgegaan, maar het is wel opgemerkt”, verzekert Thami Kabbaj, econoom aan de universiteit van Orléans en ex-handelaar.

Twee: in het debat in Frankrijk is de affaire-Kerviel moeiteloos aaneengeregen met de Amerikaanse kredietcrisis onder de noemer van de risicocontrole. De inzetten zijn zo groot geworden, en de risico’s zo onoverzichtelijk, dat tegenslagen al snel de stabiliteit van instellingen of zelfs het systeem in gevaar kunnen brengen, bracht Benoit Cougnaud, een gewaardeerd risicospecialist en econoom van de Parijse topschool Sciences Po, naar voren.

De affaire-Kerviel heeft al met al in drie weken een veelkoppige draak gebaard.

Er zijn complottheorieën: Société Générale zou de fraude handig hebben gebruikt om de aandacht af te leiden van zijn onverwacht grote verliezen wegens de kredietcrisis. In december schatte Bouton die nog op enkele honderden miljoenen.

Er zijn onderzoeken. De Amerikaanse beurstoezichthouder SEC bekijkt de achtergronden van de verliezen net als de Franse financiële autoriteit AMF. Er loopt een voorkennisonderzoek naar de Amerikaanse commissaris van de bank Robert Day, die in januari voor tientallen miljoenen aan bankaandelen verkocht.

En er is de reputatieschade. De Franse banken hebben de naam zich betrekkelijk goed aan de grote veranderingen in de financiële wereld van de afgelopen tien jaar te hebben aangepast. En Société Générale geldt sinds jaren als de meest beloftevolle en financieel technisch verfijnde der grote Franse banken op de markt. De bank laat zich graag voorstaan op een pioniersrol in de ontwikkeling van de derivatenmarkt, sinds de jaren tachtig. Bestuursvoorzitter Daniel Bouton is zelf de auteur van een gezaghebbend Frans rapport over goed bedrijfsbestuur.

Nu staat toch opeens hun beoordelingsvermogen en controle van risico’s ter discussie. Een beetje zuur is dat wel voor de banken, vindt Philippe Tesler van Enablon. „Franse banken behoren niet tot de slechtste leerlingen op dit gebied”, zegt hij. „Maar de affaire-Kerviel maakt wel duidelijk dat voor banken die naast een sterke derivatenmarkt ook een netwerk van retailbanken hebben, extra strenge eisen moeten gelden.”

De affaire maakt bovendien duidelijk dat ook operationele problemen die niet direct uit de markt zelf voortvloeien, grote invloed kunnen hebben, zegt Tesler. De Franse minister van Financiën, Christine Lagarde, bepleitte deze week in een eerste rapport over de affaire-Kerviel vooral een verbetering van de interne controle vanuit dit perspectief. Tesler vind het een interessant rapport, met voor de hand liggende aanbevelingen over zaken als scheiding tussen front office, dat handelt, en het middle office, dat controleert. Maar, zegt hij: „Het gevaar bestaat dat we nu teveel nadruk gaan leggen op interne operationele controle. Terwijl de grote risico’s de risico’s van de markt zijn.”

Volgens ex-handelaar Kabbaj is het geen toeval dat Kerviel is ontmaskerd op een moment dat de markt daalde. Een sleutelwoord om iets te begrijpen van Kerviel is martingale, zegt Kabbaj, auteur van een boek over de psychologie van handelaren. Het Franse woord betekent, vrij vertaald, een garantie voor winst. „Ik heb een martingale gevonden op de termijncontracten op de DAX”, vertelde de 31-jarige handelaar drie weken geleden aan zijn chefs. Het was een van de eerste verklaringen die hij gaf voor zijn optreden. Het citaat kwam terecht in het Franse dagblad Le Monde.

Door te spelen met de openingstijden van de DAX meende Kerviel uiteindelijk altijd op winst uit te komen, ook al liepen intussen de verliezen op. Martingale verwijst naar een gokstrategie bekend uit casino’s, die bestaat uit de aanname dat elk verlies gecompenseerd kan worden door de inzet te verdubbelen. De martingale werd als strategie ooit populair in Frankrijk, in de achttiende eeuw, bij gokspelletjes met kop of munt. Franse handelaren gebruiken het woord nu om een denkbeeldige strategie te beschrijven die geacht wordt gegarandeerd winst op te leveren, omdat je ‘het systeem’ doorhebt.

Jérôme Kerviel, handelaar sinds amper twee jaar, dacht dat hij het zover had gebracht. De magische sleutel tot eeuwige winst – dat moet wel de droom van iedere handelaar zijn. Maar het is een „beginnersfout”, zegt Thami Kabbaj. „Goede handelaren weten dat een martingale niet bestaat.” Het is de mythe van de alchemist. Het leidt tot overmoed en kan een aanmoediging zijn steeds grotere risico’s te nemen als het tegenzit. Goede handelaren, zegt hij, lijken meer op brave huisvaders dan op gokkers. Als ze verliezen, stoppen ze, want ze kunnen het risico niet beheersen. Je moet je verlies nemen. Als ze winnen, proberen ze het maximum eruit te halen.

Zijn uiteindelijke verliezen had Kerviel niet zelf de hand. Nadat hij in het weekeinde van 18 januari intern was ontmaskerd (met 2,7 miljard euro verlies), wikkelde de bank Kerviels posities in drie dagen af terwijl de markt al fors daalde. De grootscheepse verkoop van Société Générale versterkte de marktdalingen nog. Resultaat: 3,6 miljard euro extra verlies, tot 6,3 miljard euro. Omdat Kerviel eind 2007 ook nog 1,4 miljard winst had verborgen, kwam de rekening voor de bank uit op 4,9 miljard euro.

Was het geval Kerviel typisch Frans? Kerviel wilde uitblinken, een uitzonderlijke goede handelaar zijn. In Frankrijk is de beursvloer het domein van wiskundigen, (vrijwel uitsluitend) mannen, die bij voorkeur opgeleid zijn aan de Franse topschool Polytechnique.

Kerviel hoorde niet bij die elite. Hij had een gewone universiteit gedaan, eerst in Nantes, toen in Lyon. Hij was als enige van zijn team binnengekomen via het middle office, waar hij alleen mocht controleren, niet handelen. Maar eenmaal binnen, ging hij ook rekenen, modellen ontwerpen. Hij wilde erbij horen, maar voelde zich minder gewaardeerd. „Kerviel opereerde zeker niet in een omgeving waar hij kon opbloeien”, meent Kabbaj. „In Londen, waar diploma’s minder belangrijk zijn, had hij gemakkelijk op een gewone manier zijn plaats gevonden met zijn ambitie.”

Eerdere artikelen over Société Générale staan op nrc.nl/societe