Dik is link

Hoe komt het dat mensen overgewicht ontwikkelen? En raken we er zo aan gewend dat we ons idee van wat normaal is bijstellen?

Het zou hier deze keer over gewichtsreductie gaan, maar er kwamen nogal wat fundamentele vragen over de oorzaken van overgewicht en over de verschuiving van wat we normaal vinden. Daar gaan we het nu eerst over hebben.

Het simpelste antwoord op de vraag waardoor mensen overgewicht ontwikkelen is natuurlijk: meer eten dan nodig is om een normaal gewicht te handhaven. Maar waarom eten we meer dan nodig is? Dat is nog maar ten dele bekend.

Eetgedrag van mensen wordt gereguleerd door complexe mechanismen. De behoefte om te eten wordt voor een groot deel door de hersenen in gang gezet. Dit leidt tot gedrag gericht op het verzamelen van voedsel en ook tot het consumeren ervan.

We weten ook dat vetcellen in de buik in staat zijn om een hormoon te produceren dat een direct effect heeft op de hersenen. Wanneer vetcellen goed gevuld zijn met vrije vetzuren gaan ze dat hormoon maken. Dit hormoon, leptine, zorgt er in de hersenen voor dat de behoefte om te eten wordt geremd. Dit is, zeker in theorie, een mooi mechanisme om te veel voedselinname te voorkomen als de opslagdepots voldoende gevuld zijn.

Toch werkt dit remmende mechanisme vaak onvoldoende. Bij mensen met overgewicht worden meestal hoge concentraties van leptine in het bloed gemeten. Maar het eetgedrag is bij veel van deze mensen niet geremd. Er wordt dan ook wel gesproken van leptineresistentie. Het kan ook zo zijn dat andere, nog onbekende, mechanismen een belangrijke rol spelen. Mogelijk heeft ook de samenstelling van voedsel een directe invloed op dit stukje van de hersenen. Veel onderzoek richt zich daar nu op.

Waarschijnlijk is er een evolutionair voordeel geweest voor mensen die goed in staat waren om snel veel voedsel tot zich te nemen en dat efficiënt op te slaan in vetweefsel. Hierdoor konden ze lange periodes met weinig voedsel goed doorkomen. Ze konden zichzelf voortplanten. In de evolutie zijn daardoor mogelijk genen geselecteerd die eten en opslag van voedsel in vetweefsel stimuleren.

In de moderne Westerse samenleving komen die periodes met voedselschaarste niet meer voor. Sterker, op ieder moment van de dag is er een ruim voedselaanbod. Wanneer er een natuurlijke drang is om flink te eten zodra het kan, dan ligt overgewicht op de loer. Dat is dan de prijs die we nu betalen voor een evolutionair voordeel uit het verleden.

Andere oorzaken van overgewicht zijn meer van maatschappelijke en culturele aard. In grote delen van Azië draaien economieën nu op volle toeren en behoort voedselschaarste ook tot het verleden. Westerse voedingspatronen worden overgenomen, waardoor overgewicht enorm toeneemt. Mensen zien het als een teken van welvaart.

Overgewicht begint zo normaal te worden dat onze normen veranderen. Uit recent Amerikaans onderzoek blijkt bijvoorbeeld dat ouders van kinderen met aanzienlijk overgewicht, helemaal niet het idee hebben dat hun kinderen te zwaar zijn. De werkelijkheid is dat naar verwachting één op de drie kinderen geboren na het jaar 2000 in de Verenigde Staten in zijn of haar leven diabetes krijgt.

Het gaat er niet om of overgewicht mooi of lelijk is. Het gaat erom dat buikvet, als het gepaard gaat met vetdisfunctie, tot een verhoogd risico leidt op het ontstaan van hart- en vaatziekten en diabetes.

Volgende week: gewichtsreductie

Frank van Visseren is internist en epidemioloog in het UMC Utrecht. Voor vragen en reacties: zbrieven@nrc.nl, voor weblog, zie nrc.nl/visseren

Afgelopen zaterdag werd per ongeluk de column van twee weken geleden voor de tweede keer geplaatst. De nu geplaatste column had vorige week moeten verschijnen.