Exorcisme sober in beeld

Mother Joan of the Angels (1961). Regie: Jerzy Kawalerowicz. Met: Lucyna Winnicka, Mieczyslaw Vojt. € 17,50 ****-

Mother Joan of the Angels (1961). Regie: Jerzy Kawalerowicz. Met: Lucyna Winnicka, Mieczyslaw Vojt. € 17,50

Op 4 januari stond er een klein berichtje in de krant: de Poolse cineast Jerzy Kawalerowicz was overleden op 85-jarige leeftijd. Jerzy wie? Het nieuwsberichtje maakte melding van een film die hem in 1961 een speciale juryprijs op het Filmfestival van Cannes opleverde, Mother Joan of the Angels. Die blijkt al een paar jaar te bestaan als Engelse import-dvd, uitgebracht door de in Oost-Europese cinema gespecialiseerde distributeur Second Run, die al meer fijne films aan de vergetelheid heeft ontrukt.

Matka Joanna od Aniolow, zoals de film in het Pools heet, is gebaseerd op een beroemde historische gebeurtenis die meer kunstenaars inspireerde. Begin zeventiende eeuw raakte een aantal Ursuliner nonnen in het Franse stadje Loudon bezeten door duivelse demonen. Na onderzoek door de katholieke kerk werd een priester beschuldigd van ontucht met de nonnen en hekserij. Hij werd gemarteld en eindigde aan de brandende staak. De beschuldigingen werden onder meer geuit door een demon die via moeder-overste Joan sprak.

Aldous Huxley schreef er in 1952 zijn boek The Devils of Loudon over en de Britse regisseur Ken Russell maakte er een barok drama van, The Devils (1971) dat in Engeland jarenlang alleen in een gecensureerde versie te zien was.

Kawalerowiczs film is het tegendeel van Russells visuele vuurwerk. Het is soberheid troef, met veel scènes die zich in interieurs afspelen, zoals de taveerne vlakbij het bezeten klooster waar stamgasten als een soort ‘ramptoeristen’ de zaak volgen. De Poolse regisseur gaat stukken subtieler te werk dan beeldenstormer Russell. Uiteindelijk levert het een veel ingrijpender film op. De priester Josef komt naar het klooster, om vier andere priesters bij te staan in hun pogingen tot exorcisme van de duivel.

De camera volgt vrij consequent zijn blikveld om op het einde zelfs personages rechtstreeks in de camera te laten kijken, onder wie moeder-overste Joan en een joodse rabbi die hij om hulp vraagt. Het zorgt voor betrokkenheid, maar vooral ook voor het idee dat wij de priester worden. Zijn zorgen en persoonlijke demonen worden de onze – een mooie illustratie van het proces van demonen die bezit van je nemen.

Spil van de film zijn twee exorcismescènes die niets van doen hebben met de shockeerzucht van bijvoorbeeld The Exorcist (1973). Eentje vindt plaats in de kapel waar de priesters gezamenlijk proberen de zeven demonen die bezit hebben genomen van Joan uit te drijven. Met vereende krachten, veel wijwater en intense gebeden lijkt het uiteindelijk te lukken. Joan zijgt neer, gevolgd door alle nonnen die op de koude kerkvloer gaan liggen.

Kawalerowicz filmt het schuin van boven, en het levert een visueel sterk beeld op (zie de afbeelding van het dvd-hoesje) van overgave. Maar overgave aan wie? God of de duivel?