De financiële erfenis van Gerrit Zalm, alias ‘il Duro’

Prof.dr. H. te Velde, Jean-Claude Trichet e.a. Per saldo. Overheidsfinanciën en fiscaliteit na twaalf jaar minister Zalm. SDU Uitgevers,126 blz. € 14,95

Prof.dr. H. te Velde, Jean-Claude Trichet e.a. Per saldo. Overheidsfinanciën en fiscaliteit na twaalf jaar minister Zalm. SDU Uitgevers,126 blz. € 14,95

Sinds zeven maanden speelt zich de vermoedelijk ernstigste financiële crisis in decennia af. Het vertrouwen van internationale banken in elkaar is verstoord. Enkele financiële instituten wankelen op hun grondvesten. De beurzen beleven paniekaanvallen. En Amerika dreigt in een recessie te belanden.

Centrale bankiers en politici in Washington, Londen, Parijs en Berlijn proberen koortsachtig de wereld voor erger te behoeden. Europese ministers van Financiën duimen dat de schade voor Europa beperkt zal blijven. Te midden van alle nervositeit lijken premier Balkenende en minister Bos (Financiën) bakens van rust. „We laten ons niet gek maken”, reageert Bos. Nederland staat er goed voor. „We hebben de zalmnorm”.

De zalmnorm is de manier van begroten die Bos’ voorganger Gerrit Zalm heeft ontworpen om bij slecht economisch weer de politieke rust te bewaren. Geen beter moment voor de publicatie van het boek Per saldo – Overheidsfinanciën en fiscaliteit na twaalf jaar minister Zalm. Zalm is de langstzittende minister van Financiën geweest die Nederland heeft gekend. Dat was voor een aantal topfunctionarissen op het ministerie aanleiding deskundigen te vragen het ‘fenomeen Zalm’ te belichten, inclusief de zalmnorm die in Van Dale is vereeuwigd.

Het resultaat is geslaagd. Per saldo is geen hagiografie, wel een interessante terugblik op Zalm als minister, econoom en politicus. De oud-directeur van het Centraal Planbureau was nog niet tot minister benoemd of hij drukte meteen zijn stempel op het financiële en fiscale beleid, stelt Roel Janssen vast, financieel redacteur van deze krant. Voortaan werd voor de hele kabinetsperiode een maximum aan uitgaven vastgesteld op grond van een ‘behoedzaam’ scenario van 2,25 procent economische groei per jaar. Financiële meevallers werden niet meer gebruikt voor extra uitgaven, maar voor aflossing van de staatsschuld of belastingverlaging. Het begrotingsbeleid deint zo mee op de golven van de conjunctuur en een kabinet hoeft niet bij elke tegenvaller hectisch te reageren.

De zalmnorm dwong overal in Europa bewondering af. In enkele jaren had Zalm het tekort van 3,4 procent van het bruto binnenlands product (bbp) van zijn voorgangers weggewerkt. In 1999/ 2000 hield de minister geld over op de begroting. Zalm – die in Italië als il Duro, ‘de Harde’, bekend stond – kreeg volgens macro-econoom Bas Jacobs het imago van de onkreukbare anti-politicus. Desnoods frustreerde hij de politieke ambities van zijn collega’s om de overheidsfinanciën in het gareel te houden.

Jean-Claude Trichet, president van de Europese Centrale Bank, belicht Zalms bemoeienis met de houdbaarheid van de overheidsfinanciën in Europees verband. „Zalm toonde aan dat een stabiel begrotingsbeleid niet ten koste hoeft te gaan van economische groei”, schrijft Trichet. Zelfs toen het begrotingsbeleid in 2003 ontspoorde en er een tekort van 3,1 procent ontstond waarmee de Europese regels werden overschreden, was Zalm er als de kippen bij om met bezuinigingen en belasting- en premieverhogingen de financiën weer in het gareel te krijgen.

Per saldo maakt duidelijk dat Zalms financieel-economische beleid een eclatant liberaal succes was. Meer discipline in de overheidsfinanciën, privatisering van staatsdeelnemingen, hervorming van het belastingstelsel en terugdringing van de collectieve uitgaven hebben de economie van Nederland versterkt. Een partijpoliticus was hij echter niet.

Maar de zalmnorm vereist aanpassing, stelt Jacobs. Zalm nam een loopje met z’n eigen spelregels door onder politieke druk meevallers te gebruiken voor structurele belastingverlaging en hogere zorguitgaven. Onder Bos belooft de zalmnorm opnieuw getest te worden. Want niets wijst erop dat de financiële crisis ongemerkt aan Europa en Nederland voorbij zal gaan.