Bos is bang

Het is altijd plezierig als vicepremier en minister van Financiën Wouter Bos (PvdA) zich opwindt over de zelfverrijking in de top van het bedrijfsleven. Het is alleen jammer dat zijn teksten lijken te zijn overgenomen uit een verouderde jaargang van het weekblad The Economist. De redactie luidde op 20 januari 2007 de noodklok over de volslagen scheefgroei van de inkomensverhoudingen.

Volgens het invloedrijke Britse tijdschrift vormt de groeiende ongelijkheid als gevolg van de gematigde loonontwikkeling enerzijds en de explosieve winstgroei in het bedrijfsleven anderzijds een giftige cocktail. De beloningsbonanza lokt populisme en protectionisme uit, en vormt zo een reële bedreiging voor de groei van de wereldeconomie.

En dat was exact het betoog dat Wouter Bos afgelopen zaterdag hield toen hij ter gelegenheid van de Bilderberg-conferentie de ondernemers toesprak die zich in Wassenaar hadden verzameld. De verliezers van de globalisering (dat zijn volgens Bos de werknemers van Calvé die hun werk naar de lage lonenlanden zien verdwijnen) zouden door de zelfverrijking aan de top hun toevlucht zoeken bij de partijen op de flanken. (Wee degene die denkt dat Wouter Bos zelf debet is aan de deplorabele electorale staat waarin de PvdA verkeert.)

Als Bos de moeite had genomen om de Economist van vorige week te lezen in plaats van die van vorig jaar, dan had hij in Wassenaar kunnen betogen dat de topbestuurders en hun extravagante bonussen (mede) verantwoordelijk zijn voor de crisis die de financiële markten nu al maanden in haar greep houdt.

Volgens een artikel dat 26 januari 2008 op Economist.com verscheen worden in het huidige systeem topmanagers beloond als ze grote risico’s nemen, terwijl er geen enkele financiële penalty op staat als blijkt dat ze verkeerd hebben gegokt. Bovendien, hoe groter de volatiliteit van de aandelenkoersen, des te hoger de bonussen per saldo uitvallen.

Het ligt voor de hand dat de variabele beloningen voor het topmanagement speculatieve bubbels op de financiële markten mede helpen veroorzaken. De aandelenkoersen hebben in zo’n geval nog maar weinig van doen met de waarde van de onderneming, maar meer met de kunstgrepen die managers weten te verzinnen.

Bovendien heeft wetenschappelijk onderzoek aangetoond dat naarmate de bonussen voor het topmanagement van een onderneming hoger zijn, de kans groter is dat er binnen die onderneming fraude wordt gepleegd. Als voormalig Ahold-topman Cees van der Hoeven geen aandelenopties had gehad, was er waarschijnlijk geen boekhoudschandaal bij Ahold geweest.

Van der Hoeven verlustigde zich eind jaren ’90 bij de gedachte dat zijn aandelenoptiepakket uiteindelijk meer dan 30 miljoen euro waard zou worden. Daarvoor was het wel nodig dat de koers van het aandeel Ahold verder zou stijgen. Het zal geen toeval zijn dat precies in die periode het geknoei met de zogenoemde side letters begon. De Amsterdamse rechtbank achtte in 2006 in de rechtszaak tegen Van der Hoeven valsheid in geschrifte en oplichting meermalen bewezen.

Ondanks dat harde oordeel kwam Cees van der Hoeven weg met een voorwaardelijke gevangenisstraf en een geldboete. Volgens de verantwoordelijk officier van justitie Anita van Dis-Setz pleitte het in Van der Hoevens voordeel dat hij niet uit was geweest op persoonlijk financieel gewin. Hoe naïef kan een officier van justitie zijn?

De president van de Ondernemingskamer, Huub Willems, is gelukkig minder goedgelovig. Op verzoek van de Nederlandse Vereniging van Journalisten (NVJ) en de vakbond FNV heeft Willems op 10 januari een onderzoek gelast naar de gang van zaken bij PCM Uitgevers, eigenaar van NRC Handelsblad, de Volkskrant en Meulenhoff.

Hoewel Willems vorige maand alleen maar hoefde te besluiten of er al dan niet een enquête moest komen, nam hij alvast een voorschot op het onderzoek. Zo hekelde hij de participatieregeling voor het 29-koppige PCM-bestuur waarmee tot 2 miljoen euro per persoon werd verdiend. Volgens Willems past zo’n beloningsvorm niet bij een bedrijf dat kranten uitgeeft die regelmatig schrijven over de exorbitante salarissen van topmensen.

Belangwekkender is of het gewraakte beloningsarrangement een prikkel bevatte voor het PCM-management om het eigen belang te laten prevaleren boven de belangen van PCM. De NVJ en FNV hebben de Ondernemingskamer gevraagd om zich ook hierover uit te spreken. De PCM-zaak is daarmee niet alleen een testcase voor private equity fondsen die op de Nederlandse markt actief zijn. De zaak kan uitgroeien tot een testcase voor variabele beloningen van ondernemingsbestuurders meer in het algemeen.

De grote vraag blijft waarom Wouter Bos niet in actie komt. Tijdens de Bilderberg-conferentie smeekte hij de ondernemingsbestuurders praktisch om hun ‘eigen verantwoordelijkheid’ te nemen. Maar de tussenrapportage van de commissie-Frijns, die moest adviseren over aanpassing van de code-Tabaksblat, heeft al duidelijk gemaakt dat je het niet aan de bestuurders zelf kunt overlaten.

Bij de presentatie van het rapport afgelopen december zei commissie-voorzitter Jean Frijns dat er onvoldoende draagvlak was onder de bestuurders voor ingrepen in de beloningssfeer. Alsof je aan een konijn vraagt of hij het een goed idee vindt om als hoofdgerecht geserveerd te worden tijdens het kerstdiner.

Wouter Bos is bang. Het kan niet anders. Hij durft helemaal niet in te grijpen in de beloningen van topbestuurders.

Zou advocaat-generaal Paul Greve, die het requisitoir voorbereidt voor het hoger beroep in de zaak Ahold, ook zo bang zijn? Of durft hij wél de stelling te betrekken dat Van der Hoeven valsheid in geschrifte en oplichting pleegde (mede) voor persoonlijk financieel gewin? Het zou het verschil kunnen maken tussen een voorwaardelijke gevangenisstraf en een daadwerkelijk verblijf in de Bijlmerbajes.

Huub Willems van de Ondernemingskamer durft in ieder geval wel. Precies een jaar geleden voorspelde ik hem internationale roem als hij werkelijk de hoogte van de bestuurdersbeloningen in Nederland zou gaan toetsen. Dat vond hij toen volgens mij geen onaantrekkelijk vooruitzicht.

Rectificatie / Gerectificeerd

Correcties en aanvullingen

Greve

In de column ‘Bos is bang’ van Heleen Mees (8 februari, pag. 7) wordt de advocaat-generaal die de zaak-Ahold behandelt Paul Greve genoemd. Hij heet Peter Greve.