Wat is het verschil tussen een keizer en een koning?

Gisteren ging de rubriek next question over Koninklijke ondernemingen en Hofleveranciers. Vandaag weer een vraag uit de categorie vorsten, van Ben Rentmeester uit Uithoorn: wat is het verschil tussen een keizer en een koning?

Hoezeer je het antwoord ook kunt versimpelen, de historische werkelijkheid is niet hapklaar, zegt Jan van Herwaarden, emeritus hoogleraar cultuurgeschiedenis en co-auteur van het handboek Middeleeuwen (1995). De machtsverhouding tussen keizer en koning gaat verder dan onderlinge rangorde.

Als de eigenlijke macht (potestas in goed Latijn) over groepen mensen, zaken en gebied zich uitbreidt, wordt macht een recht om te bevelen, zo staat het in Middeleeuwen. Dit recht, de bevelsmacht (imperium), berustte bij de Romeinen bij de imperator, de heerser over een geografisch afgebakend imperium. De huidige termen ‘keizer’ en ook ‘tsaar’ zijn verbasteringen van de naam van een prominente imperator: Julius Ceasar ofwel ‘cae-sar’ en ‘czar’.

Om het imperium te kunnen besturen, delegeerde de imperator zijn macht aan heersers over een kleiner gebied: het regnum, afgeleid van rex of koning, dat naast het territoriale begrip ‘koninkrijk’ ook voor ‘koningsmacht’ stond.

Zo beschouwd, lijkt de keizer de baas van de koning. „Dat is niet te zeggen”, werpt Van Herwaarden tegen. „De daadwerkelijke macht in het Imperium Romanum werd bepaald door regionale machtsconstructies. Ik wil niet zeggen dat het imperium alleen ‘versiering’ was, maar je kunt het ongeveer zo zien: in de ontwikkeling van de machtsverhoudingen was het regnum de motor en het imperium het chassis.”

De kandidatuur van oud-premier Tony Blair voor het presidentschap van Europa, het voorzitterschap van de Europese raad van regeringsleiders vanaf 2009, ziet Van Herwaarden als een „analoge situatie”. „Blair wil het graag worden, maar de vraag is wat zijn invloed zal zijn. Denk je dat de Franse president, Sarkozy, ook maar een greintje van Blairs macht zal accepteren?”

Eppo König