We zijn voor olie en gas verkocht aan Rusland

Oekraïne hoopte na de Oranje Revolutie op een snelle aansluiting bij het Westen.

Maar na de uitbreiding van de Schengenzone is de grens een bijna onneembare horde.

Poolse grenswachten controleren de grens met Oekraïne op rivier de Bug, zijrivier van de Wisla. Foto Reuters Polish border guards patrol the frontier with Ukraine on River Bug near the village of Woal Uhruska, eastern Poland December 11, 2007. Poland will join the EU Schengen zone on December 21. REUTERS/Peter Andrews (POLAND) REUTERS

„De Europese Unie moet ons niet. We zijn voor olie en gas verkocht aan Rusland.” Iryna Magdysh is bitter. En eigenlijk is iedereen dat in Lviv (Lvov), de grootste stad in het westen van Oekraïne.

De boosdoener is Schengen, het EU-gebied met open grenzen. In december trad buurland Polen toe tot deze zone, waar veel strengere regels gelden. Voor de Oekraïners is de grens een torenhoge horde geworden én een bron van diepe frustratie. „Als het zo doorgaat, kunnen we met pensioen”, zegt Aleksandr. Al jaren rijdt de Oekraïense chauffeur moeiteloos op en neer, maar nu staat hij al dagen in de rij voor het piepkleine Poolse consulaat in Lviv voor een Schengenvisum. „Lokale ondernemers lijden enorme verliezen. De situatie is 1.500 procent erger geworden.”

Lviv (750.000 inwoners) is een juweeltje van architectuur, met imposante Jugendstilhuizen, een burcht, tientallen kerken en grote parken. Maar het ‘Praag van het Oosten’ – het historische centrum staat op de Unesco-lijst voor werelderfgoed – is ook een arme stad. Het gemiddelde maandloon ligt rond de 150 euro, een kwart van dat in Polen, het uitgaansleven is sober en er hangt de hele dag een grijze mist van uitlaatgassen.

Na de Oranje Revolutie, het massaprotest uit 2004 tegen pro-Russische krachten in Oekraïne, werd gehoopt op een snelle aansluiting bij het Westen. Polen, pleitbezorger van de Oekraïne bij de EU, voerde een versoepeld grensbeleid in: vorig jaar verstrekte het in Lviv, gratis, 300.000 visa. De animo was zo groot dat het internetsysteem van het consulaat bezweek.

Maar nu moet de Oekraïner betalen: 35 euro voor een visum en zo’n 50 voor de verplichte verzekering. Een aderlating. Hij moet desgevraagd ook inzage geven in zijn financiële situatie, want arm mag je de EU niet in. „Dat is zó vernederend”, zegt Magdysh, journalist van het lokale culturele tijdschrift Ji.

Een wilde staking van Poolse grensbewakers voor meer loon heeft de situatie verder op scherp gezet. Afgelopen maand regende het horrorverhalen over wachttijden aan de grens, soms wel vijf dagen. Een chauffeur kwam om het leven toen zijn vrachtwagen in de brand vloog, een ander kreeg een hartaanval. „Ik moet de regels toepassen, of ik wil of niet”, zegt Wieslaw Osuchowski, Pools consul-generaal. „Sommige journalisten zeggen dat we ruimhartig moeten blijven, maar dat kan gewoon niet.”

Magdysh is niet boos op Polen, maar op Duitsland. Dat staat samen met Nederland in de rij voor Russisch gas – Gazprom werkt met Duitse bedrijven en de Nederlandse Gasunie aan een gaspijpleiding in de Oostzee, als alternatief voor die door Oekraïne. De pro-Europese tendensen in Oekraïne, waar Rusland niets van moet hebben, zijn maar lastig. „Rusland is belangrijker dan Oekraïne.”

Het nieuwe visumregime is niet in het belang van Polen, zegt ze. De handelsrelaties met Oekraïne hebben een knauw gekregen, evenals de culturele contacten tussen beide landen – het westen van Oekraïne was voor de oorlog Pools, Lviv was toen een Poolse stad. Poolse skioorden zijn honderden klanten verloren. Door de onzekere visumprocedure is het plannen van vakanties welhaast ondoenlijk.

„Culturele uitwisselingsprogramma’s zijn bijna verpletterd door de nieuwe regels”, zegt Andrij Kornat, een hoge ambtenaar in Lviv. „Kunstenaars en zangers, doorgaans al niet erg bemiddeld, kunnen de kosten niet opbrengen. Vooral veel jongeren voelen zich afgesneden. En zij zijn de besluitvormers van morgen. De EU bewijst Rusland een grote dienst.”

Consul-generaal Osuchowski zit al vier jaar in Lviv. „Ik ben moe”, zegt hij met een zucht. Twee weken geleden demonstreerden zevenhonderd mensen voor zijn consulaat. Ze droegen spandoeken met: ‘Geen nieuwe Berlijnse Muur’ en ‘Het is tijd om de Oekraïner te respecteren’ en eisten een verdrag voor klein grensverkeer, speciaal voor inwoners in het grensgebied, zoals dat al bestaat met Slowakije en Hongarije.

Polen zegt dat het verdrag er deze maand nog komt, maar Osuchowski denkt dat de teleurstelling zal blijven. De woede is namelijk het grootst onder smokkelaars, zo’n 50.000 tot 70.000 mensen in het grensgebied. „Die denken dat ze na het verdrag hun activiteit kunnen voortzetten, maar dat is niet zo.” Ook het kleine grensverkeer zal worden onderworpen aan strenge controles.

„Bergen documenten, onmogelijke documenten.” Maria loopt leeg voor het consulaat. „Zelfs met een werkvergunning van een half jaar mag je niet langer dan drie maanden in Polen verblijven. Dan moet je terug en een nieuw visum aanvragen. Vreselijk.” Osuchowski geeft toe dat Polen, toen het zijn grensbeleid versoepelde in 2004, wellicht te veel heeft beloofd aan Oekraïne. „Het is waar dat er te optimistische verklaringen zijn afgelegd.” Dat goed bedoelde beleid keert zich nu tegen Polen.

Maar het grootste probleem, zegt hij resoluut, ligt hier. Zijn consulaat wordt dagelijks geconfronteerd met bergen valse documenten. „Alles wordt, openlijk, vervalst: uitnodigingen van Poolse werkgevers, papieren van Poolse arbeidsbureaus, verzekeringspapieren. Niemand reageert op mijn klachten hierover, niemand is verantwoordelijk. Het controleren van de echtheid van al die documenten vergt gewoon heel veel tijd.”

„Oekraïne is verre van ideaal”, zegt Magdysh. „Maar wat we nodig hebben is perspectief, iets om naartoe te werken. Nu zijn we schuldig verklaard totdat het tegendeel is bewezen. Als we aan Duitsland zouden grenzen zou dat niet zo erg zijn. Maar we grenzen aan Polen, een land waarmee we veel gemeen hebben. Dat maakt het erg pijnlijk.”