Terracotta dienaren en antieke bronzen

Maar liefst twee musea in Noord-Nederland tonen Chinese (archeologische) kunstschatten. In Groningen zijn bronzen te zien, in Assen figuren uit het terracotta leger van keizer Qin Shi Huangdi.

Vier jaar geleden ontdekte het Groninger Museum dat hun collega’s van het Drents Museum in Assen ook bezig waren het terracottaleger van de Chinese provincie Xi’an naar Nederland te halen. De musea besloten daarop samen te werken. Onder de noemer Go China! Assen-Groningen organiseren ze dit jaar vijf tentoonstellingen en enkele evenementen, om zo Noord-Nederland in de Chinese cultuur van heden en verleden onder te dompelen. ‘China komt naar u toe, deze zomer’ had dus ook het motto kunnen zijn.

Afgelopen weekeinde waren de openingen van de eerste twee tentoonstellingen. In Groningen waren de Antieke Bronzen. Meesterwerken uit het Shanghai Museum te zien en in Assen Het Terracotta Leger van Xi’an. Schatten van de eerste keizers van China. Op beide tentoonstellingen zijn objecten te zien die een reis naar Assen en Groningen de moeite waard maken – en niet alleen maar omdat zo’n reis goedkoper is dan een bezoek aan Shanghai, Xi’an of Londen, waar nu in het British Museum ook enkele soldaten van het terracottaleger worden tentoongesteld.

Neem het driepotige wijnvat met schenktuit uit de dertiende eeuw voor Christus, dat als een in brons gevangen gestileerd Chinees karakter is. Of de ruim tweeduizend jaar oude schelpenhouder die is veranderd in een bloedstollende scène uit een natuurdocumentaire van Richard Attenborough: op het deksel staan zeven jaks in een beschermende cirkel opgesteld tegen twee tijgers die proberen aan de zijkanten naar boven te klimmen. En de levensgrote terracotta soldatenbeelden tonen door hun sprekende details dat een leger, dat van verre een anoniem geheel vormt, van dichtbij gezien toch uit individuen blijkt te bestaan.

Maar alleen maar voorwerpen van uitzonderlijke schoonheid en kwaliteit laten zien is niet genoeg om van een goede tentoonstelling te spreken. Daarvoor is ook een samenhangend en duidend verhaal nodig. Zo’n verhaal ontbreekt helaas in Groningen. De uitleg over de bronzen vaten, vazen en klokken is minimaal. Dat komt omdat ze zijn tentoongesteld in het Philip Starck-paviljoen van het museum, dat een vaste inrichting heeft. Golvende witte gordijnen die figureren als afscheidingen en een glazen vitrinewand rondom stellen het object centraal. Ze degraderen in dit geval de bronzen tot woondecoratie. Bezoekers hebben de catalogus met een essay van sinoloog Oliver Moore nodig om iets te weten te komen over onder meer de symbolische betekenis van de bronzen en hun functies bij rituele handelingen. Maar wie leest zo’n catalogus van te voren?

In Assen geven ze de getoonde voorwerpen wel een context en achtergrond. Ze plaatsen het terracottaleger in het kader van de grafcultuur in China tussen 221 voor Christus en 9 na Christus. Al slaat ook hier in het begin de verwarring toe. Want welke betekenis hebben voor een bezoeker bij wie de voorkennis ontbreekt, termen als Periode van Lente en Herfst, Periode van de Strijdende Staten en Westelijke Han Dynastie . Of namen als keizer Gaodi en keizerin Dou? Een korte inleiding over de vroege geschiedenis van China had hier niet misstaan.

Het terracottaleger waar de tentoonstelling om draait is het initiatief van keizer Qin Shi Huangdi (221-210 v. Chr.). Hij verenigde met geweld als eerste een groot deel van het huidige China en voerde één officieel schrift en één stelsel van maten, gewichten en munten in. Als plaats in het hiernamaals liet hij voor zichzelf een ondergronds paleis voor de eeuwigheid bouwen, inclusief dienaren, bewakers en soldaten in de vorm van levensgrote terracottabeelden. Ruim zevenhonderdduizend arbeiders zouden 37 jaar bezig zijn geweest om de duizenden figuren te maken. Een handboei van een dwangarbeider naast een grote sierlijke bronzen kraanvogel toont in het Drents Museum in Assen mooi onder welke omstandigheden alle pracht en praal tot stand is gekomen.

Het grafcomplex van Qin, dat in 1974 bij toeval is ontdekt en nog lang niet helemaal is opgegraven, is intussen wereldberoemd geworden. Minder bekend is dat rondom Xi’an nog meer keizers met een enorme terracotta entourage zijn begraven. In 1990 is bijvoorbeeld het graf van keizer Jingdi (157-141 v. Chr.) ontdekt met veertigduizend soldaten, dienaren en dieren in klein formaat. De tentoonstelling laat ook uit dit grafcomplex beelden zien, evenals miniatuurbeelden uit het graf van Gaodi, de eerste keizer van de Han-dynastie (206-195 v. Chr.). Ook deze beelden vallen op door hun individuele trekken.

Waar de ene soldaat zuur kijkt, speelt om de mond van een ander na ruim tweeduizend jaar nog steeds een raadselachtig subtiel lachje.

Antieke Bronzen. Meesterwerken uit het Shanghai Museum. Groninger Museum, Museumeiland 1, Groningen. T/m 28 september. Di t/m vr 10-17 uur. Inl. 050-3 666 555, www.groningermuseum.nl.

Het Terracotta Leger van Xi’an. Schatten van de eerste keizers van China, Drents Museum, Brink 1, Assen. T/m 31 augustus. Di t/m vr 10-17 uur. Inl.: 0592-377 773. www.drentsmuseum.nl