Polygraaf moet liegen tijdens sollicitatie voorkomen

Een bedrijf biedt leugendetectoren te huur aan voor sollicitatie-gesprekken. De wetenschap reageert verontwaardigd.

Welhaast de perfecte timing. Nog geen maand nadat recherchebureau Schalke & Partners de leugendetector in het Nederlandse bedrijfsleven introduceerde is een Franse effectenhandelaar het middelpunt van een van de grootste beursfraudezaken uit de wereldgeschiedenis. „Met de leugendetector was zijn risicogedrag misschien eerder gedetecteerd”, zegt directeur Aad Schalke in zijn kantoor in Breda. Eigenlijk, vindt hij, is het schandalig dat de polygraaf bij screenings voor zulke riskante functies niet wordt toegepast.

Sinds vorige maand kunnen bedrijven bij het recherchebureau een test met de leugendetector aanvragen. Voor 2.000 euro per dag zet Schalke & Partners de polygraaf in bij intern fraudeonderzoek of bij pre-employment screening: als waarheidsserum tijdens sollicitatiegesprekken. Niet gek, wie bedenkt dat in Nederland ruim één op de vijf werknemers tijdens een sollicitatiegesprek liegt over het cv, volgens onderzoek van wervingsbureau Kelly Services.

Toch leidde het nieuws al direct tot verontwaardiging onder wetenschappers. „Er bestaan zinnige toepassingen van de leugendetector, maar die van Schalke & Partners is wel zo’n beetje de meest onzinnige die je kunt bedenken. Uit Amerikaans onderzoek is immers bekend dat de foutenmarge van de Schalke & Partner-methode in de tientallen procenten loopt”, reageerden hoogleraar psychologie Harald Merkelbach en promovendus Ewout Meijer op 12 januari in NRC Handelsblad. Beiden doen aan de Universiteit Maastricht onderzoek naar de werking van de leugendetector.

Onzin, zegt Schalke. „Er is geen ander tactisch middel dat de waarheid bij sollicitatiegesprekken zo dicht benadert.” Bovendien, benadrukt hij, blijft de polygraaf een hulpmiddel. „Inzetbaar náást ons huidige onderzoek naar integriteitsrisico’s.” Dat betekent: naast antecedentenonderzoeken, diplomacontroles, cv-checks, internetreputatie-checks en research naar redenen voor ontslag.

En natuurlijk zal Aad Schalke niet zomaar iedereen insnoeren. Het onderzoek kan alleen vrijwillig en wordt uitgevoerd door een gecertificeerd polygrafisch onderzoeker die hiervoor in Amerika een opleiding heeft gevolgd. Voor de test, verzekert hij, komen vanwege de kosten en de omvang – een test duurt drie tot vier uur – alleen de zwaardere functies in aanmerking. Concrete opdrachten uit het bedrijfsleven heeft Schalke nog niet gehad.

Een voorproefje is dus welkom. Annette Heldens, de gecertificeerd polygrafisch onderzoeker, geeft een demonstratie. Niet de echte test, die zou te lang duren, maar een kleine getallentest. Daartoe begeven we ons naar een kamertje tegenover die van Schalke. De ruimte is prikkelarm: er staan een bureau, een schrijfbord en een stoel, meer niet. Op de tafel ligt een opengeklapte laptop met daaraan een klein kastje: de leugendetector.

„Ga maar zitten”, zegt Annette Heldens vriendelijk. Vlak daarna registreert een bewegingsmatje op de stoel zitbeweging, registreren banden om buik en borst de ademhaling en sensoren aan twee vingers de huidgeleiding (zweet). Een band om de arm houdt de bloeddruk in de gaten. Het opgeblazen gevoel dat al deze apparatuur veroorzaakt is volgens Annette geen enkel probleem. „Dat verraadt niets, want zenuwachtig ben je ook bij de controlevragen, de vragen waarbij je niet liegt.”

Op een bord schrijf en omcirkel ik het cijfer vijf. Daarna schrijft Heldens zelf de overige cijfers tussen twee en zeven op het bord. Als Heldens bij elk cijfer vraagt of ik deze heb op geschreven, dien ik telkens ontkennend te antwoorden, ook bij cijfer vijf. Even later is op het scherm te zien dat de ontkenning rond cijfer vijf een doorbraak in mijn vaste, fysieke patroon teweegbrengt. „De fysieke reactie is bij iedereen verschillend”, vertelt Heldens. „Bij jou zie je het vooral aan de huidgeleiding. Die reageerde al toen het cijfer vijf in aantocht was.”

„Ja, déze leugentest werkt altijd”, zegt leugendeskundige Aldert Vrij, hoogleraar sociale psychologie aan de Universiteit van Portsmouth. Vrij is wel voorstander van gebruik van de leugendetector, maar niet bij sollicitaties. „Dan worden namelijk een ander soort vragen gesteld.”

Het verschil? „Jou is gevraagd naar een specifiek incident, of je het cijfer vijf hebt opgeschreven. Bij het antwoord zal alleen de ‘dader’ nerveus worden, want alleen die weet het antwoord.” Wordt de leugendetector echter ingezet bij sollicitaties, dan kan volgens Vrij bijvoorbeeld ook worden gevraagd of je ooit geld uit de kas hebt gestolen. „Bij zo’n vraag wordt iederéén nerveus. En dat vergroot de foutenmarge aanzienlijk.”

Ophef over de leugendetector is er altijd wel, of het apparaat werkt of niet. Waarom eigenlijk? Vrij: „Je wilt niet weten hoe vaak je in het dagelijkse leven complimenten krijgt die niet waar zijn. Of hoe vaak iets wordt verzwegen. In één op de drie gesprekken van meer dan tien minuten komt een leugen voor.” Liegen is dus onderdeel van het normale, dagelijks sociaal verkeer. Vrij. „Het hoort bij het spelletje. En zeker bij sollicitaties.”