Het grote onzichtbare gevaar

Zeker in Amerika trillen grote maatschappelijke bevingen razendsnel door in films. De angst van nu is die voor het onbekende, met vele films over ongrijpbare dreigingen.

Stel je voor dat je in het machtigste land ter wereld denkt te wonen, onaantastbaar omfloerst door oceanen ter ooster- en westerzijde. De laatste keer dat er oorlog werd gevoerd in je land was je opa nog niet eens geboren. En als je een keertje zelf oorlog voert in een ver land, dan win je eigenlijk altijd, tenzij te veel mensen in je eigen land geen zin meer hebben in die oorlog.

Stel je dat allemaal voor. En stel je dan voor dat er ineens vier vliegtuigen in jóuw lucht worden gekaapt die als vliegende bommen op jóuw medeburgers worden losgelaten. Duizenden landgenoten zijn daarbij omgekomen en je president zegt dat je ineens in oorlog bent met een tegenstander waarvan je tot gisteren nooit de naam had gehoord.

Dan weet je toch niet meer waar je het zoeken moet?

Je kunt een prachtige tijdbalk van historische onrust maken aan de hand van de bioscoopgeschiedenis. Zeker in Amerika, het land met de echte filmindustrie, trillen maatschappelijke bevingen razendsnel door in de films. De grote angsten uit de geschiedenis staan allemaal op film.

De grote angst voor Amerikanen van nu is het onbekende. Ze hebben op 11 september 2001 gemerkt dat het gevaar plotsklaps uit de lucht kan vallen en sindsdien maken ze films over onzichtbare, ongrijpbare dreigingen. Wat is The Mist, die deze week in Nederland in première gaat, anders dan een metafoor voor de volkomen gedesoriënteerde mens, die op de tast zijn weg naar de vrijheid probeert te vinden? En kijk naar de surrealistische aanval op New York in Cloverfield. Een reusachtig en aanvankelijk onzichtbaar ding smijt brokstukken van Amerikaanse symboliek door de straat – helemaal 11 september natuurlijk.

In de hele Westerse wereld staat de moderne mens alleen tegenover een wirwar aan ongrijpbare gevaren. Eeuwenlang is hij bezig geweest de natuur te temmen en de agressie van zijn medemens te beteugelen. En wat leek hij ver gekomen, na de Tweede Wereldoorlog. Zijn vernuft en redelijkheid zou de ellende uit de wereld bannen, om te beginnen uit dat deel van de wereld waar hijzelf woonde. Nu is dat optimisme helemaal zoek. Kijk maar naar Le temps du loup (2004) van de Oostenrijkse misantroop Michael Haneke. Een streek wordt om onverklaarbare redenen afgesloten van de wereld en de daar toevallig aanwezige mensen, vervallen onmiddellijk tot een staat van wildernis. Ze zijn bereid elkaar te doden voor de elementaire levensbehoeften. En al die tijd hebben ze geen idee wat er met hun gebeurt.

Van alle kanten slaan de bedreigingen over de dijken van de moderne mens en regisseurs vangen ze allemaal op film: de angst voor (onzichtbare!) virussen in 28 Weeks Later en I Am Legend en de angst voor de ongewilde en onverwachte gevolgen van de globalisering in Babel. Het is een wonder dat er af en toe nog een romantische komedie wordt gemaakt.