Voorbode in de buik

Waardoor kan vet in de buik gevaarlijk worden? En wat gebeurt er dan? Internist Frank Visseren geeft antwoord.

Vetcellen in het buikvet kunnen heel actief zijn en dan kunnen ze gevaarlijk worden. Ze zijn in staat om allerlei ontstekingsstoffen en hormonen te produceren. Vetcellen gaan dat doen als ze groter worden door te veel vetopname, dus bijvoorbeeld bij overgewicht. Maar er zijn ook erfelijke factoren betrokken, al zijn de exacte genen (nog) niet bekend. Waarschijnlijk speelt zelfs geboortegewicht een rol bij de activiteit van vetcellen op latere leeftijd. Hoe lager het geboortegewicht, hoe groter de kans dat op latere leeftijd diabetes ontstaat. Diabetes heeft verschillende oorzaken, maar een ervan is slecht functionerend buikvet, ofwel vetdisfunctie.

Kortom, er is niet één oorzaak aan te wijzen voor het ontstaan van vetdisfunctie. Het is vaak een combinatie van factoren. Juist daarom is het te begrijpen dat niet iedereen met overgewicht slecht functionerend vet heeft. En andersom: niet iedereen met een ‘normaal’ gewicht is gevrijwaard van het ontstaan van vetdisfunctie.

Overgewicht dat zich concentreert rond de buik is waarschijnlijk de belangrijkste oorzaak van vetdisfunctie, maar niet de enige. Vraag is dan natuurlijk hoe je kunt meten of de vetcellen in iemands buik inderdaad disfunctioneren en ontstekingsstoffen en hormonen produceren.

In het UMC Utrecht, maar ook aan andere universiteiten in de wereld, wordt wetenschappelijk onderzoek gedaan naar een goede ‘biomarker’ van de vetfunctie, iets dat gemeten kan worden in het bloed. Hoewel we een aantal dingen op het spoor zijn, zal het nog wel even duren voordat een dergelijke test ook werkelijk in de klinische praktijk gebruikt kan worden.

Tot die tijd kan de aanwezigheid van slecht functionerend vet indirect worden vastgesteld door te kijken of er sprake is van het zogeheten metabool syndroom. Als gevolg van slecht functionerend vet kan het lichaam minder gevoelig worden voor insuline. Er wordt dan gesproken van insulineresistentie. Door insulineresistentie en door de ontstekingsstoffen en hormonen uit vetweefsel is de bloeddruk verhoogd. De hoeveelheid triglyceriden (vetzuren) en glucose in het bloed zijn ook verhoogd, en de concentratie van ‘goed’ HDL-cholesterol is verlaagd.

Deze vier criteria vormen samen met een te grote buik-omvang – bij mannen meer dan 102 centimeter, bij vrouwen meer dan 88 centimeter – de vijf componenten van het metabool syndroom.

Wanneer iemand aan drie van deze vijf criteria voldoet, dan is sprake van het metabool syndroom. Meestal heeft iemand dan insulineresistentie en vetdisfunctie. Het metabool syndroom wordt ook wel gezien als een vorm van pre-diabetes, een voorbode voor het ontstaan van diabetes.

Naar schatting kan bij ongeveer tien procent van de mensen in Nederland het metabool syndroom worden vastgesteld. Bij mensen die lijden aan vaatziekten is dat ongeveer veertig procent. Uit verschillende wetenschappelijke studies is inmiddels bekend dat het metabool syndroom gepaard gaat met een drie tot vijf keer verhoogd risico op het ontstaan van diabetes en een twee tot drie keer verhoogd risico op het ontstaan van vaatziekten – hartinfarct, herseninfarct, acute dood – vergeleken met mensen zonder metabool syndroom.

Hoge bloeddruk en stoornissen in de cholesterolstofwisseling zijn los van elkaar al heel belangrijke risicofactoren voor het ontstaan van vaatziekten. Door de gelijktijdige aanwezigheid ervan is het risico op het ontstaan van vaatziekten nog sterker verhoogd.

Maar wanneer iemand met het metabool syndroom in staat is zijn of haar buikomvang te verminderen, dan verbeteren alle componenten van het metabool syndroom. Of ze verdwijnen zelfs helemaal. En daarmee neemt het risico op het ontstaan van hart- en vaatziekten en op diabetes sterk af.

Volgende week: gewichtsreductie

Frank Visseren is internist en epidemioloog in het UMC Utrecht. Voor vragen en reacties: zbrieven@nrc.nl, voor weblog, zie: nrc.nl/visseren

Rectificatie / Gerectificeerd

Correcties en aanvullingen

Column

Per abuis is de column Visseren over Vet over het metaboolsyndroom die reeds in Zaterdag &cetera van 26 januari stond, nogmaals verschenen in de bijlage van afgelopen weekeinde. De gemiste column zal verschijnen op de weblog (www.nrc.nl/ visseren ) en in de komende weekeindbijlage.