‘Voor de eerste kolonisten was Amerika de hel’

Scheepsberichten van de schrijfster Annie Proulx is genomineerd voor het beste buitenlandse boek. Ze bezocht Nederland voor een film over haar werk.

Het huis van de Amerikaanse schrijfster Annie Proulx (1935) in de eenzaamheid van cowboystaat Wyoming is ingesneeuwd. In maart kan ze er weer terecht. „Ik moet uitwijken naar Santa Fe”, zegt ze. „Voor mijn schrijverschap hindert dat niet. Ik kan overal schrijven”. Wat ze wel mist is haar bibliotheek: onder haar huis bevindt zich een reusachtige verzameling boeken over ontelbaar veel onderwerpen. Haar roman Scheepsberichten is genomineerd voor het beste buitenlandse boek. De NPS maakt een film over haar werk. Voor Proulx is het platteland een wezenlijke plaats om te schrijven. Tijdens de Van der Leeuw-lezing 1999 in Groningen hield ze een prachtig pleidooi voor ‘deep landscape’ in literaire werken. Proulx beklemtoont haar overtuiging: „Ik houd van een landschap dat herinneringen in zich draagt. Steden zijn voor mij te veranderlijk, te grillig. In het Amerikaanse westen, de frontier, proef je nog de ruige desolaatheid. Daar leeft het verleden.”

Voordat Proulx doorbrak met boeken als Scheepsberichten, Ansichten en Twee cowboys, verfilmd als Brokeback Mountain, was ze journaliste. „Ik schreef over uiteenlopende onderwerpen als het houden van bijen, het kweken van appels en mijn geliefde thema: immigranten die in de loop van de eeuwen vol hoop en verwachting naar Amerika zijn getrokken.”

Tijdens onderzoek voor haar omvangrijke immigratie-roman Accordeonmisdaden ontdekte Proulx dat Amerika voor de eerste generatie kolonisten een hel was. „De Amerikanen van nu begrijpen het boek niet,” zegt Proulx. „Ik kreeg er net zoveel problemen mee als later met Twee cowboys. Ik bekritiseer de overtuiging dat Amerika altijd het beloofde land is geweest.”

In Canada is volgens Proulx het samenspel tussen verschillende groepen landverhuizers harmonieuzer verlopen. „Dat optimisme is diep in Amerika verankerd, zelfs in de rechtspraak. In Amerika mag je nooit toegeven dat je fout bent geweest. Daarmee creëer je een houding in de maatschappij waarin iedereen alsmaar trots moet zijn en belust op eigen gelijk.” Bovendien, meent Proulx, hebben de tweede en latere generaties de eerste kolonisten, de werkelijke landverhuizers, gewezen op zwaktes als heimwee en het in stand houden van oude tradities: „Er is een dorp in New Mexico waar één keer per jaar iets van de tradities van de thuislanden mag herleven, en dan moet alles weer meegesleept worden in de Amerikaanse droom.”

Een van de aangrijpendste bladzijden uit het oeuvre van Proulx is de afscheidsscène in Accordeonmisdaden. Families in de haven van Palermo, Sicilië, worden voor de grote oversteek gescheiden en zien elkaar pas in New York terug – als dat al gebeurt. Eenmaal na aankomst begint, zoals Proulx het formuleert, ‘de grote vervreemding'. „Men moest afstand doen van de eigen taal, van de eigen keuken, van de muziek. Een groene accordeon die de werkelijke hoofdfiguur van mijn roman is, volgt met zijn weemoedige muziek de lotgevallen van onthechte Siciliaanse immigranten.”

De novelle Twee cowboys gaat over de angstige, afwerende houding in de Amerikaanse samenleving jegens homoseksualiteit. Proulx: „Ik heb met regisseur Ang Lee, die het verhaal verfilmde als Brokeback Mountain, uitvoerig gesproken en locaties bezocht. Ik sta er versteld van hoeveel mensen zich met een film bemoeien; daarmee haal je veel kracht weg. Ik had Brokeback Mountain ruiger gewild, ook de taal van de twee acteurs. Dat mocht niet. Ze spreken nu een keurige taal die in Wyoming niet bestaat.” De plotse dood van acteur Heath Ledger vorige week heeft Proulx geraakt „Mijn verhalen mogen dan vaak met de dood eindigen, het blijft fictie. Nu is er een tragiek in Twee cowboys geslopen die keihard van buiten komt. Dat is heel verdrietig.”

Boeken van Annie Proulx: De Geus, www.degeus.nl. De Avond van het beste boek wordt op 10 maart door de NPS uitgezonden.