Transplantatie van nier én beenmerg voorkomt afstoting

Niertransplantaties waarbij het er niet meer toe doet wie de donor is lijken binnen bereik. Als de ontvanger bij de transplantatie ook beenmerg van de donor krijgt, voorkomen de daaruit afkomstige afweercellen dat het nieuwe orgaan wordt afgestoten (New England Journal of Medicine, 24 januari). Dat komt doordat de donor dan bijdraagt aan het immuunsysteem van de ontvanger. Afweeronderdrukkende medicijnen zijn niet nodig.

Het is de heilige graal van de transplantatiegeneeskunde: organen transplanteren zonder zich om afstotingsverschijnselen te hoeven bekommeren. De afweeronderdrukkende medicijnen worden weliswaar beter, maar zorgen nog steeds voor vervelende bijwerkingen. De afweerreacties veroorzaken vaak ernstige complicaties en beperken de levensduur van de ontvangen organen.

Tien jaar geleden lanceerden transplantatiepionier Thomas Starzl en de Nobelprijswinnaar Rolf Zinkernagel een hypothese over hoe dit zou moeten. Het immuunsysteem van de ontvanger zou van de wijs kunnen worden gebracht door het ‘chimeer’ te maken: door een gemengd immuunsysteem te creëren waarin ook afweercellen van de donor een rol spelen. Een getransplanteerd orgaan wordt als eigen of vreemd herkend aan de hand van de zogeheten HLA-eiwitten. Die verschillen per individu. Als het immuunsysteem cellen als niet-eigen ontmaskert, worden ze afgestoten. Een centrale rol hierbij spelen de T-cellen. Deze worden gevormd in het beenmerg en weten niet beter dan dat ze weefsel met afwijkende HLA-eiwitten moeten aanvallen.

Artsen van het Massachusetts General Hospital in Boston gaven vijf patiënten – na voorbereidende dierproeven – gecombineerde nier- en beenmergtransplantatie. Voor de transplantatie werd hun beenmerg gedeeltelijk uitgeschakeld en de activiteit van hun T-cellen kunstmatig onderdrukt. Tijdens hun operatie kregen zij zowel een nieuwe nier als beenmerg van de donor. Daarna brachten zij enkele weken door in een steriele omgeving. Vier keer ging het goed. Die patiënten leven inmiddels enkele jaren zonder afstotingsverschijnselen. De enige misser was te wijten aan een – onmiddellijk gecorrigeerde – fout in het protocol.

Huup Dassen