Italië zit zichzelf danig in de weg

Nieuwsanalyse

De politieke crisis in Italiëis van binnenlandse makelij, maar zij weer-spiegelt ook problemen die het land heeft met zijn Europese omgeving.

Twee forse tikken deelde de Europese Unie deze week uit aan Italië. De ene vanwege de chaotische afvalverwerking en de andere vanwege de mediawet die concurrentie belemmert.

De afvalcrisis rond Napels is volgens eurocommissaris voor Milieu Stravros Dimas „onacceptabel”. Hij geeft Italië nog een maand om de rommel op te ruimen en een afvalverwerkingsysteem op te zetten dat voldoet aan de EU-eisen. Lukt dat niet dan volgen sancties.

De Italiaanse mediawetgeving, zo stelde het Europese Hof in Luxemburg donderdag vast, beschermt de staatstelevisie Rai en de commerciële zenders van oud-premier Silvio Berlusconi’s op een onrechtmatige manier tegen concurrentie van derden. Negen jaar lang werd de zender Europa 7 een uitzendfrequentie geweigerd, terwijl deze daar wel recht op had.

Italië mag dan een van de grondleggers van de Europese Unie zijn, weinig andere lidstaten hebben zo veel moeite om zich aan de Europese werkelijkheid aan te passen. Of het nu gaat om het begrotingstekort, de staatsschuld, de melkquota, de milieu- of mediawetgeving – Italië loopt de kantjes eraf en scoort soms zelfs slechter dan kandidaat-lidstaten.

Aan de basis van dit wangedrag, ligt Italië’s onvermogen heldere, breed gedragen besluiten te nemen, uit te voeren en te handhaven. Het systeem kenmerkt zich door een complex en wankel evenwicht tussen economische en politieke krachten. Het openbaar bestuur staat meer in dienst van ontelbare particuliere deelbelangen dan van het algemeen belang.

Cliëntelisme en vriendendiensten prevaleren boven meritocratie en dienstbaarheid aan burger en samenleving. „Het is een systeem dat de afgelopen decennia moeizaam, inefficiënt en op een schandalige wijze heeft gefunctioneerd”, aldus commentator Mario Deaglio in de krant La Stampa.

De gebeurtenissen van de afgelopen maand illustreren het probleem. Neem de kabinetscrisis. Na president Napolitano is nu formateur Franco Marini bezig met een consultatieronde met vertegenwoordigers van maar liefst 19 partijen. Die willen allemaal in de eerste plaats overleven.

Geen land in Europa heeft zoveel partijen en zoveel parlementariërs (duizend), die allemaal anderhalf keer zoveel verdienen als premier Balkenende. En dat graag zo houden. De instandhouding kost handen vol geld en bemoeilijkt concrete rationele besluitvorming, die ook nodig is om te voldoen aan de Europese eisen.

Wie Napels bezoekt wordt op een andere manier geconfronteerd met datzelfde kostbare en fnuikende bestel. Tussen bergen vuilnis proberen protesterende bewoners met geweld te verhinderen dat het afval bij hen in de buurt wordt opgeslagen en verwerkt.

Ook de omringende regio’s willen het Napolitaanse vuil niet hebben. Niemand lijkt in staat deze impasse te doorbreken. Zelfs Supercommissaris Gianni De Gennaro, aangesteld om de zaak op te lossen, riep deze week dat het „zo nergens toe zal leiden”. Hij heeft contact gelegd met Duitsland om meer vuilnis per trein te exporteren, maar dat is duur. Het geld is er niet en het betreft niet de duurzame oplossing die de EU eist.

Afgelopen maand is ook verder onderhandeld over de overname van Alitalia door Air France-KLM. Dagelijks verliest de maatschappij één miljoen euro. Hoofdoorzaak: zowel Milaan als Rome willen een hub, een luchthaven die verbonden is met grote internationale luchthavens.

Tien jaar al duurt deze strijd. Iedereen weet dat twee hubs te duur is. Donderdag is de knoop eindelijk doorgehakt in het voordeel van Rome. Maar gisteren kondigde Milaan aan naar de rechter te stappen, en ligt verdere tijd- en geldverspilling in het verschiet.

In elke sector, of het nu gezondheidszorg, de bouw of de afvalverwerking is, doemt die spaghetti-kluwen van politieke en economische krachten op die elkaar in een kostbare houdgreep houden en elkaar dure diensten bewijzen. Een gesloten systeem dat mede door een haperend justitieel apparaat in toenemende mate moeite heeft om de georganiseerde criminaliteit buiten de deur te houden.

De burgers betalen de rekening: vuilnis op straat, vastlopende gezondheidszorg, gekmakende bureaucratie, eenzijdige tv-berichtgeving en werknemerslonen al sinds 2000 op de nullijn. En steeds meer Europese buren die er met een scheef oog naar kijken.