Een geheime begrafenis

Toen Bobby Fischer op 64-jarige leeftijd overleed, dacht ik aan het gedichtje van een Japanse zenmeester uit de 17de eeuw: hoe bewonderenswaardig, hij die als hij de bliksem ziet niet denkt ‘het leven is als een flits’.

Zo bewonderenswaardig als iemand die de bliksem kan zien zonder er een vergelijking met iets anders aan vast te knopen, zo bewonderenswaardig waren ook de schaakschrijvers die de verleiding konden weerstaan om er op te wijzen dat 64 precies het aantal velden van een schaakbord is. Het waren er maar weinig, en zoals u ziet ben ik nu ook door de knieën gegaan.

Volgens een IJslandse psychiater die bij Fischers sterfbed was geweest, waren zijn laatste woorden „Niets verlicht het lijden zo als de aanraking van een mens.” Een paar dagen later werd hij begraven bij een klein Luthers kerkje iets buiten een dorp, enige tientallen kilometers van Reykjavik. Fischer was daar wel eens geweest en had het als zijn laatste rustplaats aangewezen.

Het was een vreemde begrafenis. In overeenstemming met Fischers instructies waren er maar vijf mensen aanwezig: zijn Japanse vrouw Miyoko Watai, een paar IJslandse vrienden en een katholieke priester. Jammer dat er geen rabbijn bij was, dan was het op dat protestantse kerkhof echt een oecumenische bijeenkomst geweest. De pastoor van het kerkje wist overigens van niets.

In het halfduister groeven de vijf zelf het graf voor Fischer. Mag dat zomaar, iemand in het geheim begraven zonder toestemming van de overheid of van de beheerders van het kerkhof? Vast niet, maar Fischer is nu eenmaal Fischer.

Daarna kwamen de advocaten in actie. Het is niet helemaal duidelijk hoeveel geld Fischer nog had, maar volgens de laagste schatting die ik las, had hij nog iets meer dan een miljoen Britse ponden op de bank, het restant van de drie miljoen dollar die hij in 1992 voor zijn match tegen Spassky kreeg. Miyoko Watai is de voor de hand liggende erfgename, maar op de Filippijnen is er nog een dochter van Fischer die Yinky Ong schijnt te heten en ongeveer zeven jaar moet zijn. Een IJslandse groep spant zich er voor in dat zij haar erfdeel opeist.

Een derde en onwaarschijnlijke kandidaat is de vrij bekende natuurkundige en parapsycholoog Russell Targ, de weduwnaar van Fischers zuster Joan. Targ kwam naar IJsland om instructies te geven aan een advocaat. Hij schijnt een deel van de erfenis op te eisen voor zijn twee zoons. Na een leven van strijd zorgt Fischer ook na zijn dood voor controverses.

Ik keek weer eens in zijn boek My 60 Memorable Games. Het is opmerkelijk dat hij de zogenaamde ‘partij van de eeuw’ die hij als dertienjarige tegen Donald Byrne speelde, niet in het boek heeft opgenomen. Wel is er de ook beroemde partij die hij in 1963 tijdens het Amerikaans kampioenschap speelde tegen Donalds broer Robert. Die schreef daar later over: „De slotcombinatie was zo diep dat zelfs op het moment dat ik opgaf, de twee grootmeesters die de partij in een andere kamer voor de toeschouwers becommentarieerden, dachten dat ik gewonnen stond!”

Robert Byrne - Bobby Fischer, New York 1963

1. d4 Pf6 2. c4 g6 3. g3 c6 4. Lg2 d5 5. cxd5 cxd5 6. Pc3 Lg7 7. e3 0-0 8. Pge2 Pc6 9. 0-0 b6 10. b3 La6 11. La3 Te8 12. Dd2 e5 Zo brengt Fischer een rustige stelling tot leven. Zijn d-pion wordt zwak, maar hij krijgt vrij stukkenspel. 13. dxe5 Pxe5 14. Tfd1 De verkeerde toren. Wat had zwart na 14. Tad1 moeten doen? In My 60 Memorable Games schrijft Fischer dat hij er thuis een avond over piekerde tot hij tenslotte 14...Dc8 vond. De hoofdvariant is dan 15. Pxd5 Pxd5 16. Lxd5 Td8 17. f4 Txd5 18. Dxd5 Lb7 met voordeel voor zwart. Wits beste zet na 14...Dc8 zou volgens Fischer 15. Lb2 zijn, waarna zwart met 15...Df5 het initiatief behoudt. 14...Pd3 15. Dc2

Nu volgt een diepe combinatie. 15...Pxf2 16. Kxf2 Pg4+ 17. Kg1 Even kijken wat de computers er van vinden. Die propageren nu de variant 17...Dg5 18. Pxd5 Dh6 19. h3 Pxe3 20. Dd2 Pxd5 21. Dxh6 Lxh6 22. Lxd5 Lxe2 23. Lxa8 Lxd1 24. Txd1 Txa8. Het zou zwart een eindspel met een pion meer opleveren, dat hij echter niet zou kunnen winnen. Wat Fischer deed is veel sterker. 17...Pxe3 18. Dd2 Pxg2 19. Kxg2 d4 20. Pxd4 Lb7+ 21. Kf1 Dd7 Hier gaf wit de partij op, wat een bittere teleurstelling was voor Fischer, die had gehoopt dat hij de mooie variant 22. Df2 Dh3+ 23. Kg1 Te1+ 24. Txe1 Lxd4 op het bord zou kunnen uitvoeren.