Debye

Onder natuurkundigen heeft lang de anekdote de ronde gedaan dat Debye als directeur van het Kaiser Wilhelm Institut für Physik omstreeks 1937 een plank op de gevel van dit instituut had laten aanbrengen. Met dit woord/beeld-grapje zou hij op dappere wijze uiting hebben gegeven aan zijn woede over de door hogere nazi-autoriteiten verboden naam Max Planck Institut. Maar uit het onderzoek dat het NIOD verrichtte in Debyes Berlijnse werkarchief is een heel ander verhaal naar voren gekomen. Het draait niet om verzet maar om samenwerking. Nadat de naam Max Planck Institut door het bestuur van de Kaiser-Wilhelm-Gesellschaft was voorgesteld en door het Duitse onderwijsministerie werd verboden, was het Debye die het compromis sloot. Intern sprak men van het Max Planck Institut en extern van het Kaiser Wilhelm Institut für Physik. Debye, die als Nederlander enigszins ongebonden was en onder hoge nazi`s bekend stond als een loyaal wetenschapper, was de aangewezen persoon om netelige kwesties op te lossen.

Debye, die in het Derde Rijk een wetenschappelijke toppositie bekleedde, heeft in die functie dan ook meer, vergelijkbare compromissen gesloten. Netwerkbelangen gaven daarbij vaak de doorslag. Zo hielp hij enkele joodse wetenschappers en bleef hij verwijzen naar hun werk. Maar tegelijkertijd zweeg hij over de gevolgen van de anti-joodse wetgeving en verbond hij uiteindelijk zijn naam aan de `arisering` van de Duitse natuurkundige beroepsvereniging. Aldus bereikte hij dat de autonomie van deze vereniging langer gehandhaafd kon worden.

Debyes meerduidige opstelling leverde al in de jaren dertig tegenstrijdige reacties op: van zeer lovend tot uiterst kritisch. In het NIOD-rapport is het hele spectrum aan reacties in kaart gebracht en geconstateerd dat Debye weliswaar door wetenschappelijk idealisme werd gedreven, maar ook met reden een opportunist is genoemd. Een belangrijke overweging hierbij was dat Debyes bijdrage aan de `arisering` van de natuurkundige beroepsvereniging op dat moment niet direct werd afgedwongen door hogere nazi`s. Echter, deze maatregel van hem kwam evenmin voort uit een nationaalsocialistische overtuiging. Zonder deze problematiek op enigerlei wijze aan te snijden, bepleit prof. Jan van Turnhout in zijn brief van 19 januari 2008 Debye vooral te herinneren als een aimabele man. Hij geeft daarmee blijk bijzaken niet van hoofdzaken te kunnen onderscheiden.