Wat jij hier in ziet zegt iets over jezelf

‘Was köntte das sein?’ De inktvlektest van Hermann Rorschach is nog altijd in gebruik, én omstreden.

Een tentoonstelling in Bern toont de mens Rorschach.

Achter een smalle gang annex cafetaria in de universiteitsbibliotheek in Bern is nog even een bijzonder tentoonstellinkje te zien: over Hermann Rorschach, de Zwitserse psychiater wiens ‘inktvlektests’ bijna honderd jaar na zijn dood nóg voor controverse zorgen.

De originele inktvlekken, sommige zwart-wit en andere gekleurd, hangen er natuurlijk. Rorschach vroeg mensen: ‘Was köntte das sein?’ Aan de hand van de antwoorden probeerde hij te bepalen wat voor karakter ze hadden of welke geestesziekte. Ook de manier waarop ze keken, speelde een rol: sommige mensen baseerden hun associaties op de hele vlek, anderen alleen op een stukje.

Wereldwijd worden de Rorschach-tests hier en daar nog gebruikt, al staat vast dat ze verre van betrouwbaar zijn. De resultaten zouden meer zeggen over de persoon die de test afneemt dan over degene die wordt getest. Maar men vergeet weleens dat Rorschach de eerste was die dit beaamde.

Dit aspect springt eruit op de tentoonstelling in Bern. Want behalve de vlekken zelf is daar, in een lamlendig belicht en piepklein zaaltje, correspondentie van hem tentoongesteld. Ook hangen er tekeningen die hij voor zijn kinderen maakte en grappige cartoons van hemzelf op kippen- of muggenjacht.

Rorschach werd geboren in Zürich in 1884. Hij stierf, in Oost-Zwitserland, op zijn 37ste aan een buikvliesontsteking. Zijn belangrijkste werk, Psychodiagnostik, verscheen in 1921 – een jaar voor zijn dood. Rorschach was niet de eerste die gefascineerd was door vlekken en hoe mensen die op verschillende manieren interpreteren. Leonardo da Vinci en Victor Hugo waren er al door gegrepen. Negentiende-eeuwse wetenschappers experimenteerden ermee, bijvoorbeeld om een beeld te krijgen van de fantasie van kinderen.

Rorschach had als kind in Staffhausen, waar zijn vader tekenleraar was, de bijnaam Klex (Vlek). Niemand lijkt te weten waarom. Hij wilde psychiater worden omdat hij, volgens een brief aan zijn zus uit 1906, „niet langer alleen boeken wil lezen. Ik wil mensen lezen”.

Hij werkte in inrichtingen in Münsterlingen, Bern, Moskou (enige maanden) en ten slotte weer Bern. Hij hield zich tot 1917 vooral met psychoanalyse bezig. Pas daarna ging hij, naar aanleiding van andermans dissertatie, met inktvlekkentests aan de slag. Hij wilde de psychodiagnostische mogelijkheden ervan verkennen. Hij probeerde de tests – 10 vlekken – te standaardiseren, en experimenteerde er ook buiten de inrichting mee.

De resultaten noemde hij ‘Wahrnemungsdiagnostik’. Zijn collega Morgenthaler, die hem hielp bij de publicatie, zag meer in ‘Psychodiagnostik’. Rorschach weigerde: het ging hier immers om perceptie. Maar Morgenthaler haalde hem over: zijn titel vergrootte de publicatiekansen. Hun briefwisseling (,,Sehr geehrter Herr Kollege!’’) ligt in een vitrine in Bern, naast trekpoppen van karton die Rorschach voor kerstfeesten in de inrichtingen maakte, en trefzekere schetsen van hemzelf met een krijsende baby op de arm.

Wat hieruit naar voren komt, is vooral Rorschachs natuurlijke neiging om alles te relativeren. Zijn werk was belangrijk, zijn privéleven evenzeer. Hij nam zichzelf serieus, maar niet té. Hij was een van de weinige Zwitsers die hardop zeiden dat hij niet dol was op zijn o-zo-serieuze landgenoten. Toch zou hij zijn land verdedigen, „vanwege de bergen”. Dit alles maakt hem als mens tot de dag van vandaag sympathiek: hij had geen aanleg voor monomanie.

Hij wist dat de theoretische basis van zijn tests – op zijn best – wankel was en riep steeds om méér onderzoek. Tegelijkertijd twijfelde hij aan de wetenschappelijke neiging tot standaardisering en abstrahering. Als je daar te ver mee ging, deed je volgens hem unieke individuen geen recht. Zo verwoordde hij toen al de tweespalt die de wetenschap rond deze fascinerende tests tot op heden verscheurt.

De tentoonstelling over Hermann Rorschach loopt nog tot 23 februari 2008 en is te bezichtigen in Universitätsbibliothek Bern, Münstergasse 61/63, 3000 Bern. Kijk voor meer informatie op www.ub.unibe.ch