Wat als er iets ergs op Bonaire gebeurt?

Drie Antilliaanse eilanden maken in 2009 deel uit van het Nederlandse staatsbestel.

Nederlandse ministers zien dat nog niet zitten. Er is nog veel mis op de eilanden.

Het kan zomaar gebeuren, een uitslaande brand met dodelijke slachtoffers, zoals op Schiphol, in een van de gevangenissen op Bonaire, Saba of Sint Eustatius. Alleen is vanaf 2009 niet de Antilliaanse minister van Justitie politiek verantwoordelijk, maar de Nederlandse minister van Justitie.

Want de drie eilanden maken dan, naar verwachting, deel uit van het Nederlandse staatsbestel. En dan zijn Nederlandse ministers rechtstreeks verantwoordelijk, en dienen ze de politieke consequenties te dragen als er niet op tijd is ingegrepen of als het beleid ondeugdelijk is geweest.

Die ministeriële verantwoordelijkheid knelt, zo blijkt uit vertrouwelijke inventarisaties van Buitenlandse Zaken, Defensie, Economische Zaken, Financiën, Justitie, Landbouw, Onderwijs, Sociale Zaken en Werkgelegenheid, Volksgezondheid, Verkeer en Waterstaat, VROM en Justitie. Allemaal ministeries die straks – na annexatie van Bonaire, Saba en Sint Eustatius – directe verantwoordelijkheid hebben voor de gang van zaken op de drie eilanden, samen goed voor 15.000 inwoners.

Gebleken is dat Nederlandse normen op alle fronten worden gemist. Vliegvelden voldoen niet aan internationale veiligheidseisen, het ontbreekt aan visa-procedures, er is onvoldoende toezicht op personen- en goederenverkeer aan de grenzen. Ook bestaat onduidelijkheid over de toekomstige munteenheid, is er onvoldoende gevangeniscapaciteit en ontbreken reclasseringsinstellingen.

Het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport voorziet „politieke afbreukrisico’s” doordat geneeskundige hulp bij ongelukken of rampen tekortschiet, en een collectieve zorgverzekering en goede, gespecialiseerde gezondheidszorg ontbreken.

Minister Rouvoet (Jeugd en Gezin, ChristenUnie) voorziet grote problemen op het gebied van jeugdzorg. Seksueel misbruik, tienerzwangerschap, schooluitval en overmatig drugs- en alcoholgebruik komen op de eilanden veelvuldig voor, maar jeugd- en crisisopvang ontbreekt. Kinderbijslag is op de drie eilanden voorbehouden aan leraren en ambtenaren.

Het ministerie van Verkeer en Waterstaat ziet tal van beren op de weg. Het vliegveld van Bonaire, Flamingo Airport, zou naar internationale maatstaven mogelijk zelfs tijdelijk moeten sluiten om aan minimale veiligheidseisen te kunnen voldoen.

Ook de enige luchtverbinding tussen Saba en Sint Eustatius en de ‘grote buur’ Sint Maarten loopt gevaar. Het is onduidelijk of het bedrijf dat die luchtbrug exploiteert, Winair, op termijn in staat is te overleven. Exploitatie van de lijn is structureel verliesgevend en het staatsbedrijf kampt met oplopende tekorten.

De veiligheid in de zeehavens is onvoldoende, omdat het toezicht niet beantwoordt aan wat internationaal minimaal verplicht is. De vuurtorens vertonen tal van gebreken.

„Welkom in ons Nederlandse staatsbestel”, zei toenmalig minister Nicolaï in oktober 2006, toen hij een akkoord bereikte met de drie eilanden over de overgang naar Nederland. Het was een lang gekoesterde wens van hun bestuurders, die af wilden van het ‘bestuurlijke juk’ van Curaçao waar de landsregering zetelt.

Dat landsbestuur wordt eind dit jaar ontmanteld. Curaçao en Sint Maarten krijgen dan een autonome status binnen het Koninkrijk, de drie kleine eilanden zouden een status binnen het Nederlandse staatsbestel krijgen, zoals ooit Flevoland. Geen gemeente, wel een ‘openbaar lichaam’, zoals omschreven in de Nederlandse Grondwet.

Verscheidene provincies in Nederland, waaronder Noord-Holland, wilden de Caraïbische eilanden er wel bij hebben. Maar toen was nog niet bekend hoe complex dat proces in de praktijk zou zijn. Zo is nog onbekend welke munt straks op die Nederlandse eilanden wordt gehanteerd. De Amerikaanse dollar, waaraan de Antilliaanse gulden nu is gekoppeld, is een optie, net als de euro.

Een keuze voor de dollar brengt de Nederlandse minister van Financiën in een lastig parket, maar ook de invoering van de euro zal niet zonder slag of stoot geschieden.

Ook het fiscale beleid verdient aandacht. De fiscale wetgeving op de drie eilanden wijkt op belangrijke punten af van de Nederlandse, en de inning van belastingen is er sowieso gebrekkig. Het ministerie heeft voorstellen gedaan voor een nieuw fiscaal stelsel, maar de eilandsbesturen hebben die categorisch afgewezen.

Zolang de formele overdracht van het bestuur over de drie eilanden niet heeft plaatsgehad, blijft de ministeriële verantwoordelijkheid wringen. Minister Eurlings (CDA) van Verkeer en Waterstaat kent de onveilige situatie op de luchthaven van Bonaire, en heeft noodscenario’s om de meest urgente problemen op te lossen. Zijn Antilliaanse collega is echter verantwoordelijk voor de uitvoering. Crasht morgen een vliegtuig door de onvolkomenheden, dan zal Eurlings het verwijt krijgen dat er niet is ingegrepen.

Meer over de toekomst van de Antillen op nrc.nl/antillen