Nu natuurgebied, straks een mijn

Uranium is in trek nu het taboe op kernenergie aan het verdwijnen is.

Canadese bedrijven en het staatsmijnbureau azen op het dorpje Jahodna in Slowakije.

Lucia Tamasova (21) rijdt fluitend naar haar werk. „Dit is geen werk, dit is vakantie”, zegt de vlotte serveerster, breed glimlachend, bierpullen in de aanslag. „Kijk maar naar buiten.”

Jahodna, Slowaaks voor aardbei, is misschien een wat rare naam voor een skidorp, maar naast Kosice, de naburige grote stad met haar stinkende staalindustrie, propvolle wegen en grijze achterbuurten, is dit fraaie berglandschap zonder meer een traktatie. Een paradijsje waar Kosice (250.000 inwoners) komt uitrusten – generaties zetten hier hun eerste stappen op de ski’s en in de bossen. Maar ook: een paradijsje in gevaar.

Want onder Jahodna ligt uranium, in hoeveelheden waarvan milieubeschermers hoofdpijn krijgen en ondernemers goudkoorts. Volgens de jongste schattingen – het geologische onderzoek is in volle gang – ligt er 5,1 miljoen ton erts, waaruit 140.000 ton uranium kan worden gehaald, genoeg om een grote kernreactor van 1.300 megawatt bijna zeventig jaar te laten draaien, en drie keer zoveel als tot voor kort werd aangenomen.

De druk om met de ontginning te beginnen is groot: Slowakije heeft geen grote kolenvoorraden zoals buurland Polen. Ruim de helft van de elektriciteit komt van twee oude kerncentrales van Sovjetmakelij, in Mochovce en Bohunice. De economie groeit met Chinese cijfers. De Slowaakse regering wil ten minste drie nieuwe kernreactoren bouwen. Jahodna speelt in die plannen een cruciale rol.

Maar tegen die uraniumwinning is de bevolking in verzet gekomen. Ruim 50.000 inwoners van Kosice hebben een protestbrief ondertekend, een ongekend groot aantal voor een land waar het milieu een ondergeschoven kindje is. De gemeenteraad van Kosice heeft een resolutie tegen de komst van de mijn aangenomen: hij voelt meer voor de ontwikkeling van het toerisme in de regio. En skiën naast een uraniummijn? Geen hond die dat straks nog wil.

Serveerster Tamasova kan het zich goed herinneren, het herengezelschap dat op een dag háár paradijsje binnenliep voor een bijeenkomst achter gesloten deuren. Zij kan zich er nog over opwinden. „Het waren dus die lui die hier een uraniummijn willen openen. Ze gaan alles kapot maken, maar zijn niet te beroerd om bij ons in het skidorp te komen vergaderen.”

Tournigan heet de Canadese onderneming die met de Slowaakse regering in gesprek is over een mijnlicentie. Het taboe dat lang op kernenergie rustte is wereldwijd snel aan het verdwijnen en analisten spreken al van een ‘uraniumrush’. Grote uraniumproducenten, zoals de Canadese bedrijven Cameco en Uranium One, hebben op de beurs gezelschap gekregen van tientallen kleinere ondernemingen zoals Tournigan die zelf geen mijnen hebben, geen omzet maken, miljoenenverliezen draaien en zich uitsluitend richten op het bij elkaar schrapen van mijnconcessies.

Patrick Moore, een Canadese milieuactivist die in de strijd tegen de opwarming van de aarde pleit voor meer kernenergie, neemt het op voor Tournigan. „Ik weet zeker dat dit project deugt”, zei hij vorig jaar tijdens een bezoek aan Kosice. Milieubescherming betekent voor iedereen wat anders. „Toen ik voor het eerst van het uraniumproject hoorde, dacht ik dat het een grap was”, zegt Ladislav Hegyi, leider van de Slowaakse afdeling van de non-gouvernementele organisatie Friends of the Earth. „Het is absurd, krankzinnig: nergens ter wereld vind je een uraniummijn op zes kilometer van de bewoonde wereld.”

Volgens Moore, die door Tournigan naar Slowakije werd gehaald, kan de uraniummijn de energieveiligheid van Slowakije voor de komende dertig jaar waarborgen. En draagt het land zo niet een steentje bij aan de oplossing van de wereldwijde milieuproblemen? Hegyi bedankt voor die eer. „Bij de winning van uranium komt radon vrij, een giftig gas dat longkanker kan veroorzaken. De mijn komt vlakbij het op één na grootste waterreservoir van de stad te liggen en zal leiden tot een explosieve toename van het vrachtverkeer”, zegt hij.

Jahodna ligt in een belangrijk natuurreservaat, waarop Europese milieuregels van toepassing zijn. Tournigan zegt desgevraagd dat de uraniumerts met de modernste technieken naar boven wordt gehaald, de mijnopening klein is en niet in maar naast het natuurreservaat ligt. „Er zijn geen nadelige gevolgen voor het skidorp”, zegt een woordvoerder.

De mijnvergunning zal worden afgegeven door het Slowaakse Staatsbureau voor de mijnbouw en dat baart Kosice grote zorgen, want het is een machtig instituut dat sinds de val van het communisme nauwelijks is hervormd. Een besluit van het bureau heeft wettelijk meer gewicht dan een lokaal bestemmingsplan, de (financiële) compensatie voor gemeentes is minimaal. Het stadsbestuur van Kosice is daarom een rechtszaak begonnen om alsnog een hervorming af te dwingen.

Vojtech Hollan heeft weinig vertrouwen in de in 2006 aangetreden socialistische premier Robert Fico. „Zijn kabinet is geworteld in het communisme”, zegt Hollan, zegsman van het Energiecentrum Bratislava, een organisatie die de Slowaken warm probeert te krijgen voor zonnepanelen en ecologische toiletten. „Voor deze mannen, die onder het communisme in Praag of Moskou voor ingenieur hebben gestudeerd, is de mijnbouw de vervulling van een oude droom.”

Het zijn zware tijden voor zijn energiecentrum. De vorige – rechts-liberale – regering was nog redelijk enthousiast over duurzame energieprojecten. „Deze regering is gewoon tegen”, zegt Hollan. Een plan om milieuvriendelijke gezinnen met belastingverlaging te belonen is op de lange baan geschoven. Slowakije, zegt Hollan, kan niet zonder kerncentrales. „Ik zou liegen als ik anders beweerde – nu wordt alléén nog maar over kernenergie gesproken.”

Dat onder Jahodna uranium ligt is al langer bekend: de communisten ontdekten de voorraad in 1985, maar door geldgebrek en hun val vier jaar later kwam de ontginning nooit van de grond. In de jaren negentig hield het taboe op kernenergie en de lage uraniumprijs de geest in de fles. Maar na de eeuwwisseling begon die prijs te stijgen: in het tweede kwartaal van 2007 bereikte die zelfs een piek van 260 euro per kilo. Nu schommelt de prijs rond de 173 euro, nog wel tien keer zoveel als in 2003.

Tournigan zoekt ook naar uranium in Noord-Ierland en de Verenigde Staten. Het boekte in 2006 een verlies van 4,6 miljoen euro, ruim twee keer zoveel als het jaar daarvoor, maar belooft zijn aandeelhouders gouden bergen. Naast Jahodna heeft het bedrijf drie andere uraniumreserves in Slowakije op het oog.

Tamasova slaakt een diepe zucht. „Tijdens die vergadering in ons restaurant stormde opeens een man binnen, een milieuactivist geloof ik, en die begon in zijn eentje tegen die lui te demonstreren. Dat deed me enorm goed, maar of het helpt? Wij hebben weinig geld, maar zij, de Canadezen, barsten ervan.”