Bericht aan de steenwoestijnen

Karel van het Reve: Luisteraars! 3 cd’s, luisterduur ca. 4,5 uur. Van Oorschot, € 17,50

‘Zijn studenten dommer geworden?’, vraagt Karel van het Reve zich af in 1979. Vroeger kon je de naam van Byron laten vallen en iedereen wist over wie je het had, of tenminste: ze wisten dat ze het hadden móeten weten. Als het niet aan de geluidskwaliteit en het enigszins gedateerde (maar aangenaam lage) tempo van het luisterboek Luisteraars! had gelegen, had je gedacht dat we iemand het begin hoorde voorlezen van een recente bijdrage aan pakweg Opinie & Debat. Zeker wanneer je de conclusies van Karel van het Reve volgt, want hij was het die dit meer dan 25 jaar geleden constateerde. Hij legt uit dat het helemaal niet erg is dat referentiekaders worden vervangen. Als student en docent hetzelfde stripboek kennen, dan is dat óók een referentiekader.

Luisteraars! bestaat uit 3 cd’s waarop Karel van het Reves columns te horen zijn die hij voor de Wereldomroep voorlas (later ook gebundeld, in 1995). Humoristisch, raak en een groot plezier om te luisteren dankzij de voortreffelijke stijl en het aangename gevoel voor zelfrelativering. Minutenlang kan Van het Reve palaveren over de vraag wat hij als zestigjarige man, met een buikje en een ‘bleke, intellectuele huidskleur’, moet doen als hij onverhoeds op een naaktstrand terechtkomt. Doorlopen? Tot op de zwembroek of helemaal naakt? Van het Reve ging van zijn verre publiek houden. Wanneer hij er mee ophoudt – hij is dan 70 – lijkt het alsof hij dat afscheid met enige afstand wil nemen. Maar het is roerend om te horen hoezeer hij zijn ‘beminde luisteraars’ zal missen.

Zijn onderwerpkeuze is breed, de enige constante is dat hij de Nederlanders in den vreemde steeds op de hoogte houdt van de ‘stand van het land’. En zo gaat het via het Banenplan van Den Uyl, via het Pausbezoek en Willem-Alexander die de Elfstedentocht schaatst, naar het eerste paarse kabinet. Pijnlijk voor de hedendaagse luisteraar wordt het wanneer hij kort schetst waar Nederland goed in is, onder andere ‘het ontbreken of in elk geval op een laag pitje staan van nationalistische en racistische gevoelens’. Opeens zijn de jaren tachtig ver weg.

Van het Reve weet zijn eigen tijd opmerkelijk dichtbij te halen en dat heeft te maken met de aanleiding voor deze stukken: omdat hij zich richt tot Nederlanders in het buitenland, geeft hij vaak verhelderende context. Op ironische toon spreekt hij de luisteraars aan in ‘de binnenlanden van Afrika’ of ‘de steenwoestijnen van Manhattan’ en de uitleg die hij nodig achtte om die afstand te overbruggen, is precies de uitleg die wij nu nodig hebben om de tijd te overbruggen. Het is alsof Van het Reve sprak voor onze steenwoestijnen van de toekomst.