‘Pak het verhaal van het jaar’

Jan Jaap van der Wal (28) verzorgt vanavond de oudejaarsconference.

De debutant is veruit de jongste cabaretier die ooit zo’n terugblik maakte.

Jan Jaap van der Wal komt beslagen ten ijs. Hij zat in september urenlang in de Tweede Kamer voor de Algemene Politieke Beschouwingen („er gebeurt niet veel, maar het is wel interessant om te zien”). Voorts heeft hij allerlei oudejaarsconferences van Wim Kan, Freek de Jonge en Youp van ’t Hek bekeken. Om de verschillen te zien, zegt hij, en ook om zich te laten inspireren. „Kan was heel politiek, Freek had altijd het grote verhaal en Youp maakte vooral veel grappen. Maar ik zag dat Youp in zijn eerste conference, in 1989, óók heel dicht op de tijdgeest zat. Verder heb ik ervan opgestoken dat zo’n oudejaarsconference echt iets anders is dan een gewone theatervoorstelling. Je kunt je bijvoorbeeld net iets meer sentimentaliteit veroorloven. Dat past wel bij zo’n avond.”

Onder de titel Onderbewust zendt de VARA vanavond de eerste oudejaarsconference van Jan Jaap van der Wal uit. De tv-opname is gisteravond gemaakt in de Stadsschouwburg in Groningen. Maar als zich onverhoopt vandaag nog heel belangrijk nieuws voordoet, is er redding – in de vorm van een allerlaatste voorstelling die de cabaretier vanmiddag nog speelt, eveneens in Groningen.

Op zijn 28ste treedt Van der Wal in een typisch Nederlandse traditie. Van al zijn voorgangers is hij veruit de jongste. De allereerste oudejaarsconference op de Nederlandse televisie dateert van 1973. Wim Kan, de grondlegger van het genre, was toen al 62 jaar oud. Freek de Jonge begon in 1982, toen hij 38 was. Seth Gaaikema (1985) was 46. Youp van ’t Hek begon in 1989 op 35-jarige leeftijd; hij was tot dusver de jongste debutant. Lebbis & Jansen waren 46 en 41, toen ze in 2004 voor het eerst op oudejaarsavond op het scherm verschenen. En wie van hen is Van der Wals grootste voorbeeld? „Freek is nog steeds de beste cabaretier van Nederland”, antwoordt hij zonder aarzelen. „Freek was de eerste die cabaret als kunst benaderde, en niet alleen als amusement. Hoewel ik het natuurlijk op mijn eigen manier doe, herken ik me in hem het meest.”

Tot dusver is Jan Jaap van der Wal nog maar één keer met een theaterprogramma op de televisie verschenen. De VARA wilde ook al eerder een show van zijn hand uitzenden, maar dat hield hij een paar jaar lang tegen. „Omdat ik vond dat ik er nog niet aan toe was. Maar toen ik met BSUR op tournee was, heb ik tv-regisseur Norbert ter Hall uitgenodigd om eens te komen kijken. En die zei tegen mij: jij hebt zo’n ongelooflijke zendingsdrang – vertoon dat nou óók maar eens op de televisie. Waarop ik dacht: vooruit dan maar, het is misschien ook wel goed om eens te laten zien wat ik zo ongeveer in het theater aan het doen ben.”

De afspraak over de oudejaarsconference werd anderhalf jaar geleden gemaakt. Sinds september is Van der Wal met het vijf kwartier durende programma op tournee. Als het vanavond wordt uitgezonden, heeft hij het in totaal 69 keer gespeeld.

„In het begin was het lastig bij het publiek het gevoel van terugkijken op te roepen. We zijn de avond zelfs nog begonnen met een compilatie van vroegere conferences, waarbij mijn regisseur Ruut Weissman een klein college heeft gegeven. Om de mensen in de stemming te brengen. Maar vanaf december hoefde dat niet meer. Je merkt dat de mensen deze maand zelf al in de stemming zijn om terug te kijken.”

Zijn belangrijkste opdracht, zegt hij, was een conference te maken waarin de meest kenmerkende kanten van 2007 worden samengebald. „Je moet het verhaal van het jaar zien te pakken, proberen de tijdgeest te vatten.” Een bezoek aan een voorstelling die hij half december in Leiden speelde, leerde dat hij die tijdgeest vooral vond in een honende passage over de maatschappijvisie van Balkenende en Bos, een serieus pleidooi voor integratie en een prangende vraag aan politici: „Maak je beleid of vertel je de waarheid?” Onderbewust is rijkelijk gelardeerd met grappen, maar de basis is vaak boos. Anders dan sommige cabaretcollega’s blijkt Jan Jaap van der Wal niet terug te schrikken voor enig moralisme. Integendeel: hij noemt zichzelf ronduit „een boodschapper”. En hij stelt spijtig vast „dat het moralisme in het cabaret een beetje verdwenen is”.

Zo bezien lijkt hij een heel andere man dan de vrolijke kwajongen die als vast panellid in het populaire tv-programma Dit was het nieuws verschijnt. „Daar ben ik een heel ander spel aan het spelen, ja. Dat is puur geïmproviseerd. Als ik daar een heel goed, serieus punt zou willen maken, loop ik voortdurend de kans dat mijn verhaal op allerlei verschillende manieren door de anderen kan worden afgekapt. In zo’n situatie ben ik geneigd om dan maar de grap te verkiezen. Als het goed is, gaat aan theater veel meer denkwerk vooraf. Inderdaad zie je in Dit was het nieuws een heel ander iemand. En dat contrast gaat misschien alleen nog maar groter worden.”

Hoeveel mensen vanavond zullen kijken, valt uiteraard nog te bezien. Van der Wal realiseert zich dat de grote gloriejaren van de oudejaarsconference voorbij zijn. Wim Kan trok in 1973 nog zo’n zes miljoen kijkers, maar Lebbis & Jansen kwamen vorig jaar niet verder dan 1,4 miljoen kijkers. „De afgelopen dagen is er al heel veel cabaret op de tv geweest. Alleen al daarom kan zo’n oudejaarsconference nooit meer zo uniek zijn als vroeger.”