In een vreemd land de toiletten vinden

Corporate Alphabet, Arnoud van den Heuvel en Koert van Mensvoort.

Tentoonstelling LovelyLanguage. T/m 10 februari in het Centraal Museum, Nicolaaskerkhof 10, Utrecht. Di-zo 11-17u. Inl.: 030 2362362, www.centraalmuseum.nl

Bij de grote brand op het vliegveld van Düsseldorf in 1996 vielen onnodig veel slachtoffers. Achteraf bleek dat een goede bewegwijzering levens zou hebben gered. Zoveel verschil kunnen beelden maken. De Oostenrijkse socioloog Otto Neurath (1882-1945) was heilig overtuigd van de kracht van beelden. „Woorden verdelen, beelden verenigen”, zei Neurath, die samen met kunstenaar Gerd Arntz vierduizend pictogrammen ontwierp. Mede dankzij zijn ontwerp konden zelfs de minst geletterde mensen de wereld begrijpen.

Lovely Language in het Centraal Museum eert Neurath en zijn erfenis. De tentoonstelling maakt deel uit van het Utrecht Manifest 2007, die over ‘social design’ gaat: vormgeving met een sociaal doel. Lovely Language is allesbehalve een kunsttentoonstelling. Het ziet eruit als een opengeslagen Bosatlas, vol diagrammen en groeimodellen met demografische statistieken, arbeiders, fabrieken. Dat we deze en andere plaatjes kunnen ‘lezen’, vinden we zo vanzelfsprekend dat we er niet meer bij nadenken. Natuurlijk betekent een pijl uitgang, natuurlijk is een cirkel met een streep een verbod, natuurlijk bestaat een gebruiksaanwijzing uit plaatjes.

Dat het ooit anders was, bewijst het museum met een wand krantenknipsels uit begin vorige eeuw: enkel tekst. Ons visuele tijdperk kwam pas later op, met het modernisme dat ons emblemen en symbolen bracht. Zelfs verkeersborden bestonden honderd jaar geleden uit een lange uitleg wie wel en niet de straat in mocht rijden.

Pictogrammen voor de Olympische spelen, voor de computer, voor vliegvelden – Neuraths beelderfenis groeit. Niet arbeiders maar multinationals bepalen nu de wereldeconomie. Neuraths mijnwerkers worden in eigentijdse diagrammen vervangen door logo’s.

Het Centraal Museum laat met deze voorbeelden zien hoe de wereld verandert. Het had alleen meer aandacht mogen besteden aan de leugen van het beeld. Modernisten als Neurath geloofden nog dat het beeldalfabet waardenvrij was, maar intussen weten we dat elke beeldstatistiek subjectief is. Neuraths plaatjes van migranten en arbeiders geven ook een beeld van zijn eigen leven. Was hij zelf niet als socialist voor de nazi’s gevlucht, dan had hij wellicht andere pictogrammen gekozen om de wereld te visualiseren.

Kunstcentrum Stroom wijdde afgelopen jaar een tentoonstelling en lezingen aan Neurath en diens navolgers. Bij Stroom stond een computer waarop bezoekers hun eigen pictogram konden ontwerpen – dat bleek verbazingwekkend moeilijk. Het Centraal Museum bewijst opnieuw hoe moeilijk dat is met een presentatie nieuwe pictogrammen voor vluchtelingenkampen. Ontwerpers Gert en Derk Dumbar hebben hier jaren aan gewerkt. Hun pictogrammen zijn soms lastig te begrijpen. Een man waar een been van afvliegt, dat is duidelijk mijnengevaar. Maar drie heuvels met strepen erboven? Stralingsgevaar? Pictogrammen zijn beeldtaal, en elke taal moet je leren lezen.

Met deze manifestatie gaat Utrecht tegen de mode in: het modernisme staat de laatste paar jaar in kwaad daglicht. De naoorlogse betonbouw zorgt voor verpaupering, moderne vormgeving is verworden tot een kunstje van de Blokker, geometrische beeldende kunst vinden we elitair. Door zulke vooroordelen vergeten we wat we te danken hebben aan het sociaal bewogen modernisme. Denk er maar eens aan als u met een volle blaas in een vreemd land de wc weet te vinden dankzij een pictogram. Dat we nog altijd profijt hebben van de verdiensten van het modernisme mag in deze postmoderne tijden ook gezegd worden.