SiSi No Bubbles

Karel Knip

Slecht geformuleerd, slecht gedefinieerd en slecht beargumenteerd. Dat was in het kort de laatste Nationale Wetenschapsquiz van VPRO en NWO. Met gelukkig een paar mooie uitzonderingen.

Het dilemma was keer op keer: moet de vraag van de quizcommissie letterlijk worden genomen of gaat het om wat de commissie kennelijk bedoelt ? De zuinigste manier om een bad met water van 38 graden vol te laten lopen? Gewoon erin gieten, zou je zeggen, want kennelijk ìs het al 38 graden. Bedoeld werd: hoe maak ik met zo min mogelijk warmteverlies een bad van 38 graden klaar.

Gebruikt een vliegtuig dat ‘tegen de klok invliegt’ meer of minder kerosine? Wat is tegen de klok invliegen in hemelsnaam? Cyclonaal in een rondje of van oost naar west? Bedoeld werd: van oost naar west.

Hebben twee personen in aan elkaar geritste slaapzakken per persoon meer ruimte dan elk apart in eigen zak? Dat was de opgeleukte versie van het oude vraagstuk over de twee even hoge jampotten waarvan de een twee keer zo breed was als de ander. Ging daar twee keer zoveel jam in? Je zou zeggen: ook als het gezamenlijk volume van de slaapzakken maar precies twee keer zo groot was geworden was de beschikbare ruimte per slaper verdubbeld. Als de grens tussen Nederland en België wordt opgeheven heeft de Nederlander (en de Belg) binnen de nieuwe grenzen tweemaal zoveel bewegingsvrijheid. Enfin, in werkelijkheid is het gezamenlijk volume van de gecombineerde slaapzakken precies vier keer zo groot. Dat de quizcommissie denkt dat het méér dan vier keer is komt doordat zij geen algebra beheerst en misleidt wordt door een afronding.

Krijgt een banaan die van groen naar geel rijpt per gram meer calorieën? Je zou zeggen: nee, het kan alleen maar afnemen want de banaan staat niet meer in verbinding met bladeren die fotosynthetisch actief zijn. Anderzijds: bij het vergelijken van voedingswaar is de goede gewoonte ontstaan alleen beschikbare calorieën te vermelden. Een stuk steenkool bevat meer calorieën dan een even zwaar stuk kandij, maar wij verteren geen steenkool dus worden de kolencalorieën niet meegeteld. Een onrijpe banaan heeft veel calorieën ondergebracht in zetmeel dat in karakteristieke korrels is opgeslagen. Heel veel van die korrels passeren het darmkanaal zonder te worden aangesproken. Daarom hebben rauwe aardappels zo weinig voedingswaarde. Een rijpende banaan vormt suikers ten koste van de korrels. De stelling dat de hoeveelheid calorieën al rijpend toeneemt is dus te verdedigen.

Kunnen mensen elektromagnetische golven, zoals van mobiele telefoonmasten, voelen? Precies zó, met die komma's, was vraag 10 geformuleerd op de site van NWO. Maar op de VPRO-site was de vraag: Kunnen mensen elektromagnetische golven van mobiele telefoonmasten voelen? Bedoeld was natuurlijk: de EM-golven uitgezonden door de (stationaire) telefoonmasten voor mobiele telefonie. Op grond van beschikbare onderzoeksresultaten concludeert de quizcommissie met stelligheid: nee, niemand kan dat. Dat antwoord geldt tot er één mens gevonden is die het wel kan en die kans is niet zo klein. De radiofrequentie die voor mobiele telefonie wordt gebruik ligt niet ver van die welke voor sommige radar-toepassingen wordt opgegeven. Er is overlap rond de 1000 MHz. En radarsignalen blijken te kunnen worden opgemerkt door vleermuizen.

De kans dat je met twee dobbelstenen een zes gooit is 10/36. De kans dat je met die twee stenen minstens een zes gooit is 11/36 want de combinatie van twee zessen telt dan ook mee. Dat is het verschil tussen één en minstens één. In de dobbelstenenvraag (16) ontbrak het woordje ‘minstens’ driemaal op de NWO-site.

Maar aantrekkelijk en overtuigend was het proefje met de op een schijf draaiende kaarsen waarvan de vlammen naar binnen wezen. Ook mooi en verrassend is de invloed van het beeld op de perceptie van geluid (papa laten horen, maar kaka laten zien en dan tata verstaan). De demonstratie kwam niet helemaal uit de verf. Die van het ‘shaken cola syndrome’ wel. Een gesloten blikje cola dat flink wordt geschud rolt net wat minder snel een hellend vlak af dan een blik dat ongeschud bleef. De verklaring die de quizcommissie als ‘de meest gebruikte’ durft aanbieden bewijst dat zij ook geen kijk heeft op klassieke mechanica en fysische chemie. Door het schudden zou CO2 vrijkomen en dat verhoogt de rolweerstand.

Hoe zou een toenemende druk binnen een blikje de rolweerstand (tussen blikje en ondergrond) kunnen veranderen? Waarom zou er CO2 vrijkomen uit cola in een gesloten blikje waarbinnen al maanden een evenwicht tussen vloeistof en damp heerst? Waarom zou de druk überhaupt toenemen? Omdat het schudden het blikje opwarmt? Dat is verwaarloosbaar.

De verklaring moet wel komen van de bellen lucht die bij het schudden door de vloeistof worden geslagen. De vloeistof verschuimt en zet al doende uit en dat verkleint de luchtspouw tussen vloeistof en blikwand. Misschien heeft dat invloed op het stromingspatroon of de wrijving met de wand. Dat CO2 geen rol speelt wordt duidelijk als men de proef herhaalt met ongeopende blikjes SiSi No Bubbles. Van AW-wege mochten die een vlak met helling van 10 graden afrollen. De ongeschudde blikjes wonnen in alle gevallen.

Hoe bewaar je een paar uur de bubbeltjes in een halflege fles champagne? Hier bleef onduidelijk wat de quizcommissie bedoelde. Wie is er geïnteresseerd in belletjes in de fles? Waarschijnlijk bedoelde zij: belletjes in het glas en dus koolzuur in de fles. De commissie denkt dat meer koolzuur behouden blijft in een open fles in de ijskast dan in een gesloten fles op tafel. Maar zij leverde geen bewijs. De vraag is dus of het waar is. En of de oplosbaarheid van CO2 wel de doorslaggevende factor is.