Op zoek naar de echo van een kerstbal

Het gebeurde tussen Kerst en Oudjaar van 1997. Hij moest even wat uitrekenen, zei hij tegen zijn vrouw en verdween naar zijn kamer. Gerrit Dedden ontdekte hoe je een vijandelijke raket op tijd opmerkt. Een uitvinding met revolutionaire gevolgen.

Al heel wat uren van zijn leven had Gerrit Dedden (50) achter een radarscherm doorgebracht. Turend naar de blip, de oplichtende plek die de aanwezigheid van een object verraadt. Een vliegtuig, een schip of een zware regenbui. Echo’s van de radarpuls die een radarantenne de lucht in zwiept.

Maar ditmaal, het is 1997, was de radardeskundige geïnteresseerd in iets veel kleiners. Dedden was op zoek naar de echo van een kerstbal.

Die bal hing aan een lang touw achter een vliegtuig dat boven de Veluwe vloog. Het vliegtuig was duidelijk te zien, maar waar bleef de bal? Plotseling was hij daar toch, een klein stipje. De kerstbal – in werkelijkheid een gemetalliseerde kunststof bal met een diameter van 7 centimeter – was een blip geworden. Het vliegtuig vloog boven Apeldoorn, en in de fabriek van Hollandse Signaal Apparaten in Hengelo was de kerstbal te zien.

Het bevestigde dat de SMART-L, het nieuwe radarsysteem van Signaal, een topproduct was. Je kon er heel kleine objecten mee zien, maar ook een groter object met een zwakke radarecho, zoals een Stealth-vliegtuig. Je kon er ook heel ver mee kijken: ruim 400 kilometer.

De SMART-L werd onmiddellijk een hit. In 2000 werd de eerste reusachtige radarantenne van de Smart-L (acht bij drie meter) op het eerste marinefregat geïnstalleerd, en hij draait nu zijn eindeloze rondjes op de oorlogsbodems van Nederland, Italië, Frankrijk, Groot-Brittannië, Duitsland, Denemarken en Zuid-Korea, in totaal 24 stuks.

Tot 1990 was Signaal een dochteronderneming van Philips, maar in dat jaar verkocht Philips de fabriek aan het Franse concern Thomson-CSF. In 2000 kreeg deze onderneming – inmiddels uitgegroeid tot een grote multinational met 70.000 werknemers en 10 miljard euro omzet – een nieuwe naam: Thales.

En zo heet nu ook de Hengelose vestiging. Daar werken 2.000 man aan de modernste radarsystemen die er voor veel geld te koop zijn. Wapens als de Goalkeeper, die aan boord van een oorlogsschip vijandelijke raketten uit de lucht kan schieten, zijn in de hele wereld een begrip en succesvolle exportproducten geworden.

Gerrit Dedden bleef intussen hardnekkig doorzoeken. Ergens in het achterhoofd van de self-made radartechnicus met een opleiding in de elektrotechniek zeurde iets. Hij meende dat nog voordat de kerstbal als blip op het radarscherm werd afgebeeld, hij op zijn andere meetinstrumenten een onregelmatigheid in de teruggekaatste radarpulsen kon zien. De bal kondigde zich al eerder aan, zij het zwak. Hoe zou je dat effect kunnen versterken?

Tussen Kerst en Oudjaar van 1997 kreeg Dedden het beslissende idee. „Ik moet even wat uitrekenen”, had hij tegen zijn vrouw en kinderen gezegd, en hij was langdurig naar zijn werkkamer vertrokken.

Daar bedacht Dedden de revolutionaire verbetering van de SMART-L. Zonder dat het zendvermogen opgeschroefd hoefde te worden, met een slimme ingreep in de vorm van de radarpulsen en een uitgekiende bewerking van de teruggekaatste signalen, verdubbelde hij het bereik van de radar. 800 kilometer zou zeker moeten lukken, 1.000 kilometer lag binnen bereik, en daarmee waren de mogelijkheden nog niet eens uitgeput.

Het kostte Dedden de nodige moeite zijn collega’s te overtuigen van zijn gelijk. De traditionele manier om het bereik van een radar te verhogen is verhoging van het zendvermogen. Maar daar komt al gauw een einde aan, want voor een verdubbeling van het bereik moet je naar een verzestienvoudiging van het zendvermogen. Voor een radarstation op het land is dat nog wel te overwegen – al kom je voor het soort radarstations dat de Amerikanen voor hun raketschild willen inzetten al gauw op de energiebehoefte van een flinke stad. Maar op een schip is een dergelijke vergroting van het zendvermogen geen haalbare kaart.

En Dedden zou met hetzelfde vermogen en met slimmere pulsen en uitgekiende software toch twee keer zo ver kunnen zien? Er was de nodige scepsis bij de Thales-ingenieurs.

Maar directeur Innovatie Henk Regtop geloofde in zijn eigenzinnige uitvinder. Er kwam een testopstelling aan boord van het marinefregat Hr. Ms. Tromp en nieuwe proefnemingen met de vliegende kerstbal wezen uit dat Dedden gelijk had. De bal werd al gezien toen hij op een afstand van meer dan honderd kilometer van de Tromp boven de Noordzee suisde.

Het finale gelijk van Regtop en Dedden komt op 7 december 2006. In de Hengelose fabriek volgen ze in de vroege ochtend een proefneming die aan de andere kant van de wereld wordt gehouden, op een geheel ontruimd stuk van de Stille Oceaan. Vanaf het Hawaiiaanse eiland Kauai vuren de Amerikanen een ballistische raket af – te vergelijken met het type Scud dat in de eerste Irak-oorlog zoveel paniek zaaide.

De Tromp vaart op 400 kilometer van het eiland en is uitgerust met een SMART-L met module voor Extended Long Range (ELR) van Dedden.

Al na een paar seconden heeft de radar hem in de gaten. Uit de hoek waarmee de raket wordt gelanceerd en de tijd dat de raketmotor brandt, berekenen computers razendsnel de baan en de plek waar de raket neerkomt. De radar kan de raket gedurende zijn gehele baan volgen. Het blijkt allemaal precies te kloppen.

Dedden en Regtop herademen, en de Amerikanen zijn enthousiast. „Jullie zijn ons op dit gebied zeker zes jaar vooruit”, zegt defensieonderzoeker Lex Hughes tegen de verslaggever van de Defensiekrant die het experiment volgde.

Over de betekenis van de geslaagde proef bestaat weinig twijfel. De Tromp heeft bewezen dat een ballistische raket vrijwel meteen kan worden opgemerkt, en kan worden uitgeschakeld als hij zich, hoog boven de dampkring, opmaakt voor zijn vernietigende tocht naar beneden.

Voor dat type aanval is tot dusver maar weinig verweer mogelijk. Als ze neerkomen met een snelheid van zo’n zes kilometer per seconde (20 keer de snelheid van het geluid) is het al te laat. De Scuds die in 1991 op Israël werden afgevuurd gingen door de afweer heen als een mes door de boter. De gerapporteerde successen van het Patriot-afweersysteem bleken later op vrijwel niets te berusten: de Scuds die in de lucht ontploften deden dat waarschijnlijk uit zichzelf.

De strategische betekenis van een paar met de superradar uitgeruste schepen die op de Middellandse Zee patrouilleren is daarom groot: ze kunnen een effectief early warning-systeem vormen en bijvoorbeeld in staat zijn een Iraanse Shahab 5-raket – die een bereik heeft van 4.000 km – op tijd te ontdekken en uit te schakelen.

Is de Thales-radar daarmee een alternatief voor de Amerikaanse plannen voor een raketschild in Polen? Henk Regtop drukt zich diplomatiek uit: „Je kunt constateren dat de dreigingen van karakter zijn veranderd. Je moet rekening houden met ballistische raketten, maar ook een radiografisch bestuurd vliegtuigje kan gevaarlijk zijn. Dat vereist early warning-systemen met intelligente radars. De NAVO heeft daar ook op aangedrongen. We hebben laten zien dat schepen met onze radar daarin een heel belangrijke rol kunnen spelen.”

Voor de SMART-L met de ELR-module is veel belangstelling en de Nederlandse marine overlegt met die van Duitsland en Denemarken nu over de verdere ontwikkeling en de aankoop ervan. Enkele tientallen miljoenen kost de aanpassing, een fractie van de prijs van een compleet radarsysteem.

Maar in defensieaangelegenheden gaat niemand over één nacht ijs, dus een besluit over de toepassing wordt pas in 2009 verwacht. De andere landen kijken voorlopig toe, want ook dat is typisch voor innovaties in de defensie-industrie. Als die nieuwe radar echt iets voorstelt, zal Nederland hem wel aanschaffen, is de redenering.

Henk Regtop gaat het allemaal iets te langzaam. „We moeten voortmaken. Er is nog een hoop ontwikkelingswerk te doen en we moeten onze voorsprong behouden.”

Rectificatie / Gerectificeerd

Correcties & aanvullingen

Gerrit Dedden

In het artikel van Zoeken naar de echo van de kerstbal (29 december, pagina 20) staat dat uitvinder Gerrit Dedden 50 jaar is. Hij is 54 jaar.