Onzekerheid banken nog lang niet weg in 2008

2007 was het jaar van de kredietcrisis. De banken leden pijn, de economieën groeiden gewoon door. Maar blijft dat zo in 2008 of grijpt de crisis verder om zich heen?

In Hongkong werd eind november een bokswedstrijd tussen hedgefondsmanagers gehouden. Toby ‘The Torando’ Dodd (rechts) versloeg Will ‘The Gunner’ Sirret . Foto Reuters Toby 'The Torando' Dodd (R) from Cushman & Wakefield is declared winning over Will 'The Gunner' Sirret from Interactive Brokers during Hong Kong's first ever 'Hedge Fund Fight Nite' at a five-star hotel in the territory November 28, 2007. Twelve brave souls from the banking world have put themselves forward for the territory's first ever 'Hedge Fund Fight Nite', a white-collar boxing event that saw bankers and hedge fund managers battled it out in the boxing ring to raise money for worldwide children's medical charity Operation Smile. REUTERS/Bobby Yip (CHINA) REUTERS

De financiële wereld hangt de komende weken aan de lippen van accountants. Zij zullen het antwoord geven op de vraag of het einde van de kredietcrisis al in zicht is.

Bij het controleren van de jaarrekeningen in de komende twee tot drie maanden zullen zij een einde maken aan de onzekerheid die de financiële wereld al sinds de zomer in haar greep houdt. Wie heeft zijn situatie correct weergegeven, wie loopt meer risico dan tot nu toe bekend is geworden?

Wat begon met de instorting van de Amerikaanse huizenmarkt leidde tot het inzakken van het financiële kaartenhuis dat banken in de afgelopen jaren hebben gebouwd. Hun complexe bouwwerk van financiële producten bleek veel wankeler dan gedacht.

Door het complexe karakter ervan – samengebundelde hypotheken werden in partjes geknipt en doorverkocht – wist niemand meer wie de daadwerkelijke risico’s droeg. En onzekerheid werkt verlammend op de financiële markten, banken willen geen geld meer aan elkaar lenen.

In rap tempo verdampte voor honderden miljarden aan beurswaarde van grote financiële instellingen. Amerikaanse banken en een enkele Europese bank deden voor in totaal ruim 100 miljard dollar aan afschrijvingen op de financiële producten waar plotseling geen vraag en dus geen marktprijs meer voor was. En de centrale banken verlaagden eerst tot twee keer toe de rente (in de VS), om vervolgens voor honderden miljarden aan noodinjecties in de geldmarkten te pompen om de onrust tijdelijk te bezweren.

Als de maatregelen al enig effect sorteerden, dan was de vreugde van korte duur. Optimisten die de afgelopen maanden het spoedige einde van de crisis aankondigden, kregen ongelijk. En zo wint de angst voor het onbekende het keer op keer van meevallende macro-economische cijfers en opluchting over niet al te desastreuze kwartaalresultaten. Consensus onder analisten dat de crisis niet over zou slaan op de reële economie en dat een recessie in de VS uit zou blijven, maakte weinig indruk.

De grote vraag bleef: wat zeggen de cijfers zolang de bestuurders en controlerende accountants hun handtekening nog niet hebben gezet? Kwartaalcijfers zijn tussenstanden, waar officieel geen accountant aan te pas hoeft te komen. Bij jaarcijfers moet dat wel. Tot dusver hadden banken nog ruimte voor eigen interpretatie, bij de jaarcijfers niet meer.

De boekencontroleurs van de financiële instellingen zijn zich bewust van hun verantwoordelijkheid. Twee weken geleden brachten zes accountants een document uit waarin zij beschrijven hoe ze schuldproducten van banken gaan waarderen. Na de boekhoudschandalen in het begin van deze eeuw, waarbij accountants veel kritiek kregen dat ze soms te makkelijk trucs van bedrijven als Enron, Worldcom en Ahold hadden goedgekeurd of over het hoofd gezien, zijn ze erop gespitst deze keer geen verkeerde stap te zetten.

In het correct waarderen van de bezittingen en schulden zit de kern van de huidige crisis. De besmette hypotheekproducten staan op verschillende plekken op of naast de balans van tientallen financiële instellingen. En omdat de vraag ernaar volledig is ingestort, kunnen de accountants de waardering niet afleiden van een marktwaarde.

„Je kunt niet zeggen dat de markt het bij het rechte eind heeft, integendeel zelfs”, zegt accountant Ruud Korf van KPMG. „Voor het vaststellen van de reële waarde zal je een onderscheid moeten maken tussen producten waarvoor nog regelmatig prijsnoteringen beschikbaar komen uit actieve markten en producten waarbij dat niet meer het geval is. Je zult moeten vaststellen onder welke omstandigheden de markt het nog wel goed heeft. Als er geen prijsnoteringen meer zijn, zal je de reële waarde door schattingen moeten vaststellen, bijvoorbeeld door op zoek te gaan naar het onderliggende risico en de waardering van onderliggende activa.”

Zo bezien zijn de recente afboekingen van de grote zakenbanken slechts schijnoplossingen geweest, nattevingerwerk zelfs af en toe. Het is namelijk niet uitgesloten dat de ‘papieren’ afboekingen nog steeds te optimistisch waren. Maar het tegenovergestelde kan ook, als de markten op miraculeuze wijze weer aantrekken. Dat zal pas blijken als de producten daadwerkelijk verkocht gaan worden.

Een ander probleem waar de accountants tegenaan lopen zijn de beleggingen die bewust van de balans af zijn gehaald om geld vrij te maken voor nieuwe beleggingen en investeringen. Enkele banken namen onder druk van de crisis al van zulke beleggingsvehikels terug op hun balans. Volgens Bill Mills, lid van het management van Citigroup, zullen veel banken nog forse beslissingen over deze vehikels moeten nemen. „Ik verwacht dat er met het off balance-model veel conservatiever zal worden omgesprongen in de toekomst. Het model zal voortdurend aan de kaak worden gesteld”, aldus Mills.

Ook andere markten voor leningen en kredietderivaten liggen vrijwel stil. Bijvoorbeeld de leningen die aan private-equityhuizen zijn verstrekt om hun overnames te doen. Doorverkopen van die leningen is er voor de banken niet meer bij, dus verstrekken ze nauwelijks meer nieuwe leningen voor grote overnames. Maar deze leningen hoeven niet te worden afgeschreven, stelt Korf van KPMG. „Bij bedrijfsleningen wordt gekeken of de kasstroom bij bedrijven voldoende is om tijdig aan de rente- en aflossingsverplichtingen te voldoen.” Banken zullen in hun jaarverslagen grondig moeten uitleggen hoe ze tot hun beslissingen over het wel of niet afwaarderen of terugbrengen van verplichtingen op hun balans zijn gekomen.

Maar waarschuwingen zijn er ook. AFM-bestuurder Paul Koster riep commissarissen op hun taak dit jaar meer dan serieus te nemen. Als toezichthouder hebben zij een verantwoordelijkheid bij de controle van accountants. „Zij moeten doorvragen en desnoods externe hulp inroepen om de rekeningen te controleren”, zei Koster.

Terughoudendheid in de kredietverlening door de commerciële banken kan een rem zetten op de economische groei in de VS, als de onzekerheid lang aanhoudt. In Europa is die vraag iets minder prangend, maar ook daar zijn de kosten van geld lenen veel hoger geworden en heerst de angst dat de kredietverlening aan consumenten en bedrijven beperkt wordt naarmate de crisis langer voortduurt.

Analisten van zakenbanken geven nog voorzichtig positieve signalen af voor 2008. Bij JP Morgan verwachten ze geen recessie, maar wel een sterk afnemende groei in de VS. Concreet verwacht JP Morgan voor 2008 een groei van 1 tot 1,5 procent per jaar. Bij Schroders houden ze het voor de VS op een zachte landing, net geen recessie.

Voor de bankiers die de laatste jaren veel geld verdienden aan de complexe financiële producten die de basis vormden van de crisis, zijn de mooie tijden afgelopen. Als ze deze maand al een bonus ontvingen, dan waren ze veel lager dan normaal. En dan mogen ze nog blij zijn dat ze hun baan behouden. „Zie je dat bureaublok daar?” wees een zakenbankier twee weken geleden bij een bezoek aan een dealingroom in de Londense City. „We verwachten dat minimaal de helft binnenkort ontslagen is.”

De grote onzekerheid is nu of banken blijvend minder risico’s zullen nemen als gevolg van de crisis. Als ze terughoudender worden in het verstrekken van leningen aan consumenten en bedrijven, kunnen de gevolgen groot zijn. Geen van de toezichthouders wil daarom een rem op financiële innovatie. Maar een van de lessen van de crisis is wel dat innovatie ook tot ondoorzichtigheid en onvoorzichtigheid kan leiden.

Rapport accountants op nrc.nl/kredietcrisis