Overal pinautomaten, maar geen banen meer

Robert B. Reich: Superkapitalisme en de bedreiging voor onze democratie Contact 235 blz. € 24,90. Supercapitalism, Knopf, 299 blz. €23,75 Voor wie bezorgd is om de publieke zaak is Superkapitalisme en de bedreiging voor onze democratie (Contact, €24,90) verontrustend, aldus Maartje Somers. Zie pagina 6

Robert B. Reich: Superkapitalisme en de bedreiging voor onze democratie Contact 235 blz. € 24,90. Supercapitalism, Knopf, 299 blz. €23,75

De grootste bedreiging van de democratie zijn wij zelf, aldus Robert B. Reich, minister van arbeid onder Bill Clinton en iemand met een goed gevoel voor wat je de economische tijdgeest zou kunnen noemen. In 1991, toen de term precarité nog moest worden uitgevonden, publiceerde Reich Work of nations, waarin hij de Amerikaanse beroepsbevolking verdeelde in kenniswerkers voor wie de nieuwe wereldeconomie gunstig zou zijn, en de ‘routinewerkers’ en dienstverleners, van wie de positie juist steeds precairder zou worden.

In deze tijd van hedgefondsen en klimaatverandering komt Reich met Superkapitalisme, over hoe het moderne, dynamische kapitalisme democratie niet langer versterkt, maar juist uitholt. Als consument en belegger winnen we hierbij, maar als burger verliezen we. ‘Overal pinautomaten, maar minder banen.’

Reich is bepaald niet de enige die zich met dit thema bezighoudt. Landgenoot Benjamin Barber publiceerde deze herfst zijn boek Consumed (Besproken in Boeken 12.10.07). Volgens Barber zijn burgers door het bedrijfsleven gereduceerd tot willoze consumenten. Reichs aanpak is gelukkig niet zo moreel verontwaardigd. Het eerste waarmee hij afrekent is nostalgie. Heimwee naar de jaren vijftig, toen bedrijven de ruggegraat waren van gemeenschappen, is vals. Als consumenten hadden we toen niet zoveel te kiezen, en het leven was veel minder vrij (voor vrouwen en minderheden vooral). Bedrijven waren nationaal, productieprocessen ingewikkeld en handmatig. Regeringen én ondernemingen hadden daarom baat bij democratische stabiliteit. Sinds de jaren zeventig is dat veranderd, door deregulering, mondialisering en technologie.

Over de geboorte van dat dynamische ‘superkapitalisme’ is Reich nuchterder dan andere auteurs. Die was niet het gevolg van een neoliberale samenzwering of wetenschappelijke mode, maar simpelweg van technologie. Vindingen zoals halfgeleiders, containers en glasvezel waren als aanzwellend water waaronder dammen van regelgeving bezweken. In dertig jaar tijd veranderden bedrijven van productie-organisaties in fel concurrerende mondiale toeleveringsketens, rusteloos zoekend naar voordeel.

Deze ontketende mondiale concurrentie laat zich lastig beteugelen. Fascinerend is Reichs hoofdstuk over Washington, waar 35.000 duur betaalde lobbyisten de onafhankelijke wetgevers bestoken. De krantenlezer steekt ook veel op van Reichs trefzekere decodering van het politieke nieuws: het Congres weigert een verbod op olieboringen voor de kust van Californië af te zwakken? Niks politiek milieubewustzijn, maar een overwinning voor de toeristenbranche.

Voor wie het bedrijfsleven als immoreel ziet heeft Reich nieuws: het bedrijfsleven is niet immoreel, maar amoreel en moet dat ook zijn. Dat het kapitalisme al lobbyend de democratie heeft geïnfiltreerd, is schadelijk. Maar volgens Reich wint de burger ook niet bij de ‘schijndemocratie’ waar actiegroepen en bedrijfsleven op gesteld zijn, zoals ‘convenanten’ over maatschappelijk verantwoord ondernemen. Vergroening? Codes Tabaksblatt? Volgens Reich is het allemaal pr. Het is aan de democratie ondernemers een geweten te schoppen.

Maar hoe? Hoe kan een uitgeholde democratie zichzelf repareren? Reich vestigt zijn hoop op het versterken van democratie, door aandeelhouders bijvoorbeeld medezeggenschap te geven als het gaat om politiek lobbywerk, of topmanagers sterker aansprakelijk te stellen voor fraude en schade. Helaas klinkt dit minstens zo utopisch als Barbers oproep om ‘weer burger te worden’.

Teleurstellend is dat Reichs ‘handleiding superkapitalisme voor burgers’ niet ingaat op de verhouding tussen nationale democratie en mondiaal bedrijfsleven. Zolang kapitaalvlucht mogelijk blijft, valt de bodem onder elke nationale strategie weg. Kapitalistisch-autoritaire staten (China, Rusland) maken het beeld niet hoopvoller. Voor wie bezorgd is om de publieke zaak, is dit boek daarom ontnuchterend en verontrustend tegelijk.

Zie www. nrc.nl/Boeken voor een interview met Robert Reich